इन्फो नेपाल — सञ्चारको सञ्जाल

मिडिया साक्षरता अभावले हाम्रो समाजलाई कता ढकल्दै छ ?

काठमाडौं: पत्रकारिताको अर्थ समाज भित्रका व्यक्तिहरूको दृष्टिकोणमा निर्भर गर्दछ। तर, सामान्य भाषामा पत्रकारिता भन्नाले समाचार र सूचनाहरू जम्मा गर्ने, मूल्याङ्कन गर्ने, सिर्जना गर्ने र सार्वजनिक गर्ने अभ्यासलाई जनाउँछ। यो सामान्यतया मिडिया हाउससँग सम्बन्धित छ र वर्तमान घटनाहरूमा रिपोर्टिङ, सार्वजनिक चासोका मुद्दाहरूको अनुसन्धान, र समाचार पत्र, टेलिभिजन, रेडियो, र इन्टरनेट जस्ता विभिन्न प्लेटफर्महरू मार्फत जानकारी फैलाउने काम गर्दछ। पत्रकारिताको भूमिका प्रहरीको रूपमा काम गर्ने, सत्तामा रहेकाहरूलाई जवाफदेही बनाउने, महत्त्वपूर्ण विषयमा जनतालाई जानकारी गराउने र विचारको आदानप्रदानमा सहजीकरण गर्ने हो। यसले पारदर्शिता सुनिश्चित गर्न, सार्वजनिक बहसलाई बढावा दिन र नागरिकहरूलाई सूचित निर्णयहरू गर्न आवश्यक पर्ने जानकारी प्रदान गर्न मद्दत गर्ने भएकाले यसले लोकतान्त्रिक समाजको महत्त्वपूर्ण भागको रूपमा काम गर्छ। तर, हाम्रो समाजले पत्रकारिताको अर्थ प्रभावकारी ढंगले बुझ्न सकेको छैन । हाम्रो समाजमा आफ्नो अनुकुल समाचार आएन भने सञ्जालमा पत्रकार र पत्रकारिताको बारेमा दिएको टिप्पणी हेरिनसक्नु हुन्छ ।  यो विभिन्न कारणले हुनसक्छ, जस्तै:
  • मिडिया ध्रुवीकरण र पूर्वाग्रह: यदि मिडिया आउटलेटहरूलाई पक्षपातपूर्ण एजेन्डा वा पूर्वाग्रह भएको ठानिन्छ भने, यसले सूचनाको वस्तुगत स्रोतको रूपमा पत्रकारितामाथिको विश्वासलाई कम गर्न सक्छ।
  • गलत सूचना: सामाजिक सञ्जालको वृद्धि र गलत सूचना फैलाउने सहजताले पत्रकारिताप्रति शंका पैदा  गरेको छ  । जब समाचारको रुपमा जानाजानी भ्रामक सामग्रीको प्रसारण हुन्छ, उक्त सामाग्रीले हाम्रो समाज मिडियासँग मोहभङ्ग हुने गर्दछ ।
  • मिडिया साक्षरताको अभाव: समाजमा मिडिया साक्षरताको बारेमा पर्याप्त शिक्षा र चेतनाको कमी भएर पनि यस्तो हुने देखिन्छ  ।  मानिसहरूले विश्वसनीय पत्रकारिता र अविश्वसनीय स्रोतहरू बीचको भिन्नता छुट्याउनै अलमलमा देखिन्छन । यसले सम्पूर्ण मिडियामाथि अविश्वास निम्त्याउन सक्छ।
  • सनसनीपूर्ण र मनोरञ्जन-संचालित मिडिया: केही मिडियाहरूले सनसनीपूर्ण कथाहरूलाई प्राथमिकता दिने र गम्भीर समाचार कभरेजको सट्टा मनोरञ्जनमा ध्यान केन्द्रित गर्ने, भिओर्स केन्द्रित यो जोडले पत्रकारिताको उद्देश्य र अखण्डतालाई कमजोर बनाउँदै गएको देखिन्छ ।
समाज भित्र मिडिया साक्षरता भए मात्र सार्वजनिक बहसलाई आकार दिन पत्रकारिताको मूल्यलाई अझ राम्रोसँग बुझ्न मद्दत गर्न सक्छ। समाजमा मिडिया साक्षरताको कमीले पत्रकारिता र समग्र सूचना इकोसिस्टममा धेरै नकारात्मक प्रभाव पार्न परेको देखिन्छ । मिडिया साक्षरताको कमीले यस्ता प्रभाव परिरहेको देखिन्छ :
  • गलत सूचनाको फैलावट: मिडिया साक्षरताले व्यक्तिहरूलाई सूचना स्रोतहरूको मूल्याङ्कन गर्न र विश्वसनीय पत्रकारिता र गलत सूचना वा प्रचारहरू बीचको पहिचान गर्न सक्षम बनाउँछ। मिडिया साक्षरता बिना, मानिसहरू गलत वा भ्रामक जानकारी लाई छिट्टो विश्वास गरि अरुमा पनि साझा गर्न गरेको पाइन्छ , जसले पत्रकारिताको विश्वसनीयता र अखण्डतालाई कमजोर पार्दैछ ।
  • पूर्वाग्रहहरूको प्रवर्धन: मिडिया साक्षरताले व्यक्तिहरूलाई मिडिया सामग्रीमा अवस्थित पूर्वाग्रहहरू बुझ्न र पहिचान गर्न मद्दत गर्दछ। यो सचेतना बिना, मानिसहरूले सम्भावित पूर्वाग्रहहरूमा प्रश्न नगरी समाचारहरू उपभोग गर्न सक्छन्, यसले समाजको ध्रुवीकरणमा गर्न सक्छ र तथ्यहरूको वस्तुनिष्ठ रिपोर्टिङमा बाधा पुर्‍याउन सक्छ।
  • स्रोतहरूप्रति छानबिनको अभाव: मिडिया साक्षरताले व्यक्तिहरूलाई समाचार स्रोतहरूको विश्वसनीयता र विश्वसनीयता जाँच्न गर्न प्रोत्साहित गर्छ।  जसले अप्रमाणित वा पक्षपातपूर्ण जानकारी फैलाउन बाट रोक्न सक्छ ।
  • पत्रकारिताको स्तर र नैतिकता पहिचान गर्न असक्षमता: मिडिया साक्षरताले मानिसहरूलाई पत्रकारहरूले पालना गर्नुपर्ने नैतिक जिम्मेवारी र मापदण्डहरू बुझाउँछ । यो बुझाइ बिना, व्यक्तिहरूले अनैतिक अभ्यासहरू जस्तै सनसनीखेज, तथ्य जाँचको कमी छ कि भन्ने पहिचान गर्न सक्दैनन्। यसले पत्रकारिताप्रतिको विश्वास घटाउन सक्छ ।
  • सीमित संलग्नता र सहभागिता: मिडिया साक्षरताले मिडियासँग सक्रिय संलग्नतालाई मद्दत गर्दछ मिडिया साक्षरता बिना, मानिसहरूले यसलाई आलोचनात्मक रूपमा विश्लेषण नगरी वा अर्थपूर्ण छलफलहरू  नगरी निष्क्रिय रूपमा समाचार उपभोग गर्न सक्छन्। यसले पत्रकारिताको लोकतान्त्रिक कार्यमा बाधा पुर्‍याउन सक्छ र सार्वजनिक बहसमा विभिन्न दृष्टिकोणहरू सीमित गर्न सक्छ।
यी चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न, मिडिया साक्षरता प्रवर्द्धन महत्त्वपूर्ण छ। मिडिया साक्षरता शिक्षालाई विद्यालय पाठ्यक्रममा एकीकृत गरी शिक्षा कार्यक्रमहरू मार्फत निरन्तरता दिनुपर्छ। यो शिक्षाले आलोचनात्मक सोच कौशल, तथ्य-जाँच गर्ने प्रविधिहरू, मिडिया पूर्वाग्रहहरू बुझ्न, र नैतिक पत्रकारिता अभ्यासहरू पहिचान गर्नमा ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ। मिडिया साक्षरता बढाएर, व्यक्तिहरू समाचारको जानकारी र विवेकी उपभोक्ता बन्न सक्छन् ।

सम्बन्धित समाचार

भीमफेदी सुमो दुर्घटना : मृतक र घाइतेको पहिचान खुल्यो

बिहीबार बिहान करिब ८ः३० बजे हेटौँडाबाट काठमाडौंतर्फ जाँदै गरेको ना१ज २१४३ नम्बरको सुमो अनियन्त्रित भई सडकबाट करिब सात मिटर तल राप्ती खोलामा खसेको थियो ।

बसन्त भण्डारी

रित्तिएका घरमा फर्कियो चहलपहल, पर्यटनले बदल्दै सुपिङको मुहार

हेटौँडा। कुनै समय परिवारका सदस्यको हाँसो, कुराकानी र दैनिकीले भरिएका घरहरू बिस्तारै सुनसान हुँदै गए। रोजगारी, शिक्षा र सुविधाको खोजीमा गाउँ छाड्नेहरू बढ्दै गएपछि आँगनमा झार उम्रिन…

घुमन्ते

English

Nepal Flood 2026: Full Timeline Explained

KATHMANDU — At around 8:40 am on August 26, 2026, a destructive surge entered Nepal through the Bhote Koshi River in Rasuwa, carrying water, mud, rocks and other debris into the Tr…

Info Nepal

मुकुल ढकाल र निशा डाँगी विवाह बन्धनमा बाँधिँदै

मकवानपुर । राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का पूर्वमहामन्त्री डा. मुकुल ढकाल र सहमहामन्त्री एवं प्रतिनिधिसभा सदस्य निशा डाँगी आगामी मंसिर १० गते विवाह बन्धनमा बाँधिने भएका छन्…

इन्फो डेस्क