एउटा खतरनाक भाइरस तीव्र गतिमा संसारभरि फैलिरहेको छ। अहिलेसम्म यो भाइरस नेपालसहित ११६ देशहरूमा फेला परेको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनले यसलाई छिट्टै नियन्त्रण गरिएन भने ठूलो महामारी बन्न सक्ने चेतावनी दिएको छ।
गत साताको १४ अगस्तमा डब्ल्यूएचओका निर्देशकले मंकीपक्स भाइरस, जुन अहिलेसम्म अफ्रिकाको एउटा देशलाई मात्र प्रभावित गरिरहेको थियो, अब पूरै विश्वका लागि खतरा बनेको बताए ।
यो घातक मंकीपक्स भाइरसको कमजोर भेरिएन्टले सन् २०२२ मा विश्वभर फैलने प्रयास गरेको थियो। हालै यसको एउटा नयाँ स्ट्रेन देखा परेको छ जुन पहिलेको भन्दा धेरै शक्तिशाली र संक्रामक छ। यति धेरै कि केही महिनामा यसले मध्य अफ्रिकाको कंगो लोकतान्त्रिक गणतन्त्रबाट फैलन सुरु गरेर अब अफ्रिकाका १२ देश र पूर्वी एशियाली देशसम्म फैलिसकेको छ।
डब्ल्यूएचओले यो भाईरस कोभिड-१९ भन्दा सात गुणा बढी घातक रहेको अनुमान गरेको छ । वास्तवमा, हालै मंकीपक्सको पूर्वतयारीबारे नेपाल सरकारले विज्ञसँग सुझाव लिइएको छ । हवाई तथा सीमा नाकामा रहेका हेल्थ डेस्क तथा सरुवा रोगको निगरानी गर्न संघ, प्रदेश र स्थानीय तहलाई निर्देशन दिइसकेको मन्त्रालयले जनाएको छ ।
साथै, मन्त्रालयले सातवटै प्रदेशमा रोगको रोकथाम र व्यवस्थापनका लागि अस्पताल र चिकित्सक तोकेको छ ।
हेर्नुहोस्, यो १९५८ को कुरा हो। डेनमार्कका केही वैज्ञानिकहरूले आफ्नो पोलियो खोप परीक्षण गर्न सिंगापुरबाट केही बाँदरहरू आयात गरेका थिए। जब ती बाँदरहरू डेनमार्क पुगे, ती वैज्ञानिकहरूले देखे कि तीमध्ये एउटा बाँदरले कुनै गम्भीर भाइरल संक्रमणको जस्तो लक्षणहरू देखाइरहेको थियो।
जब उनीहरूले त्यो बाँदरको छालाको घाउबाट केही नमूनाहरू संकलन गरे र परीक्षण गरे, त्यसपछि थाहा भयो कि त्यो बाँदर वास्तवमा एक नयाँ किसिमको पक्स भाइरसबाट संक्रमित थियो। र यहींबाट त्यो भाइरसको नाम मंकीपक्स भाइरस राखियो, किनभने यो पहिलो पटक एउटा बाँदरमा देखिएको थियो।
तर बाँदरहरूबाट यो मानिसहरूमा कसरी आयो? र आज लगभग सात दशकपछि के भयो कि यसले अचानक यस्तो खतरनाक रूप लियो?
हेर्नुहोस्, यो मंकीपक्स भाइरसको पहिलो मानव पीडित थियो कंगो बस्ने ९ वर्षको एक गरीब आदिवासी बालक, जसको पूरा समुदाय मंकीपक्सबाट संक्रमित बाँदरहरूसँग धेरै नजिकको सम्पर्कमा थियो।
तर दुर्भाग्यवश, यो त केवल सुरुवात थियो। यो घटनापछि यो भाइरस दुई प्रमुख समूह वा क्लेडहरूमा विभाजित भयो - क्लेड १, जुन मुख्यतया कंगो लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा मात्र केन्द्रित थियो, र क्लेड २, जुन पश्चिम अफ्रिकी क्लेड पनि भनिन्छ।
क्लेड २ को क्रमित मानिसहरूमध्ये कति मर्छन् भन्ने प्रतिशत मात्र १% छ तर क्लेड १ को केस १०% छ।
अहिले २०२४ मा जुन मंकीपक्सको भेरिएन्ट फैलिरहेको छ, त्यो यही क्लेड १ को भेरिएन्ट हो जुन कंगो लोकतान्त्रिक गणतन्त्रबाट बाहिर निस्केर अब बिस्तारै पूरै अफ्रिका, युरोप, मध्य पूर्व र एशियामा पनि आफ्नो पाइला पसारिरहेको छ।
तर के नेपाल सुरक्षित छ?
मङ्कीपक्सलाई कोरोना भाइरसभन्दा सात गुणा खतरनाक मानिएको छ, र यसले चिन्ता बढाउन सक्छ। कोरोना भाइरस नेपालमा सुरुमा बिस्तारै फैलिएको थियो, तर पछि ठूलो महामारीको रूपमा विकसित भयो जसका कारण लकडाउन गर्नुपर्ने स्थिति आयो, र धेरैले ज्यान गुमाए।
यसैगरी, मङ्कीपक्सको जोखिमलाई पनि गम्भीर रूपमा लिनु जरुरी छ। विश्वभर यसको संक्रमण तीव्र रूपमा फैलिरहेकाले नेपालमा पनि सावधानी अपनाउन आवश्यक छ। हालसम्म नेपालमा मङ्कीपक्सको संक्रमण व्यापक रूपमा फैलिएको छैन, तर अन्तर्राष्ट्रिय यात्रुहरू, खुला सीमाहरू, र विश्वव्यापी महामारीको इतिहासलाई हेर्दा, नेपालमा पनि यसको जोखिम छ भन्ने कुरा बेवास्ता गर्न मिल्दैन।
नेपालले कोरोना भाइरसको महामारीबाट सिकेको पाठले यस किसिमको नयाँ जोखिमलाई सामना गर्न मद्दत पुर्याउन सक्छ।
अब, यो भाइरसबाट तपाईं संक्रमित हुनुभयो भने कसरी थाहा पाउन सकिन्छ?
हेर्नुहोस्, जसरी मैले भनें, मंकीपक्स भाइरसका दुई स्ट्रेन्स छन् - क्लेड १ र क्लेड २। यिनीहरूका लक्षणहरू एउतै छन् । फरक केवल गम्भीरतामा हुन्छ - क्लेड १ का लक्षणहरू बढी गम्भीर र घातक हुन्छन् भने क्लेड २ का केही कम। दुवै अवस्थामा, भाइरसको सम्पर्कमा आएदेखि पूर्ण संक्रमण हुनसम्म तपाईंको शरीर मुख्यतया तीन चरणहरूबाट गुज्रन्छ
पहिलो चरण- इन्क्युबेशन अवधिको दौरान भाइरस तपाईंको शरीरमा प्रवेश गर्छ र शरीरमा अनुकूल हुन कोशिस गर्छ। यो अवधि सामान्यतया एकदेखि दुई हप्तासम्म रहन्छ र यस दौरान शरीरमा कुनै लक्षणहरू देखा पर्दैनन्।
दोर्शो चरण- प्रोड्रोम चरण जुन आउँछ त्यो निकै खतरनाक हुन्छ। यस चरणमा तपाईंलाई मंकीपक्सका प्रारम्भिक लक्षणहरू देखिन थाल्छन्, जस्तै ज्वरो आउने, थकान महसुस हुने, शरीर कमजोरी हुने, टाउको दुख्ने, घाँटी सुन्निने, खोकी लाग्ने, जुन कुनै पनि भाइरल संक्रमणमा देखिन्छ।
र तेस्रो चरण रश चरण हो। यस चरणमा तपाईंको शरीरमा भएको भाइरस पूर्ण रूपमा सक्रिय हुन्छ र यसले तपाईंको शरीरका एपिथेलियल कोषहरू जस्तै छालाका कोषहरूलाई संक्रमित गर्न थाल्छ। यही कारण तपाईंको छालामा पहिले सपाट, सुख्खा घाउहरू बन्न थाल्छन् । त्यसपछि ती घाउहरू फुल्न थाल्छन् । त्यसपछि तिनीहरूमा तरल पदार्थ भरिन थाल्छ ।