हेटौँडा । भोटेकोशीमा बाढी आएको नौ दिन भयो। उर्लिएको नदी विस्तारै आफ्नो बहावमा फर्किंदै छ, तर नदी किनारका हजारौँ मानिसको जीवन अझै पुरानै लयमा फर्किएको छैन। कसैको घर गेग्रानमुनि पुरिएको छ, कसैका परिवारका सदस्य अझै सम्पर्कविहीन छन्। कोही राहत शिविरमा घर फर्किने दिन कुरिरहेका छन् भने जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङभित्र अझै जीवन भेटिने आशामा उद्धारकर्मी चट्टान र गेग्रान पन्छाइरहेका छन्।
भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीबाट जोगिएकाहरूका लागि पहिलो चुनौती ज्यान बचाउनु थियो। नौ दिनपछि उनीहरूसामु प्रश्न फेरिएको छ – बाँचियो, अब फर्किने कहाँ?
बाढीले मानिस मात्रै बगाएन। घर, खेतबारी, सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र मानिसको नियमित जीवनसमेत एकैपटक तहसनहस बनायो। रसुवाबाट सुरु भएको विपद्को प्रभाव त्रिशूली नदीसँगै तल्लो तटीय क्षेत्रमा फैलियो। विभिन्न जिल्लामा शव भेटिने क्रम अझै जारी छ भने हजारौँ मानिसको अवस्था निश्चित हुन बाँकी छ।
बिहीबार रातिसम्म नेपाल प्रहरीले एक हजार २९० शव फेला परेको र चार हजार ७९८ जना अझै सम्पर्कविहीन रहेको जनाएको छ। फेला परेकामध्ये ठूलो संख्यामा शव तथा मानव अवशेषको पहिचान हुन बाँकी छ।
उद्धार गरेर सुरक्षित ठाउँमा पुर्याइएका, अस्पतालबाट फर्किएका, राहत शिविरमा बसिरहेका र बाढीले घरबार गुमाएका नागरिकका लागि अबको संकट नदीभन्दा बाहिर सुरु भएको छ।
बाढी प्रभावित कतिपय क्षेत्रमा मानिस आफ्नो गाउँ फर्किएका छन्। तर फर्किएर बस्ने अवस्था छैन। कतै घरको जग मात्रै देखिन्छ, कतै घर रहेको ठाउँ ढुङ्गा, बालुवा र गेग्रानले पुरिएको छ। कतिपय ठाउँमा बाढीले बस्तीको स्वरूप नै बदलिदिएको छ।
सडक र पुलमा ठूलो क्षति पुगेको छ। विद्युत्, खानेपानी र सञ्चार संरचना प्रभावित भएका छन्। सडक सम्पर्क टुटेका केही ठाउँमा सामान्य आवतजावतसमेत कठिन बनेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था रोयटर्सले बिहीबार प्रभावित क्षेत्रको अवस्थाबारे प्रकाशित गरेको विवरणमा हजारौँ घर पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने र कतिपय बस्तीलाई सुरक्षित ठाउँमा स्थानान्तरण गर्नुपर्ने अवस्था देखिएको उल्लेख गरेको छ।
यसले अबको पुनर्निर्माणलाई घर उठाउने काममा मात्रै सीमित नराख्ने देखाएको छ।
बाढीले क्षति पुर्याएका स्थानमा फेरि घर बनाउन सुरक्षित छ कि छैन भन्ने निर्क्योल गर्नुपर्नेछ। जोखिम कायमै रहेको ठाउँमा पुरानै संरचना पुनर्निर्माण गरिए भविष्यको अर्को विपद्ले उस्तै क्षति दोहोर्याउन सक्छ।
त्यसैले प्रभावित क्षेत्रको भौगर्भिक अवस्था, नदीको नयाँ बहाव र भविष्यको जोखिम अध्ययन गरेर मात्रै स्थायी पुनर्निर्माणको बाटो तय गर्नुपर्ने चुनौती सरकारसामु छ।
घरबाट विस्थापित भएकाहरूका लागि तत्कालको विकल्प राहत शिविर बनेका छन्।
बिहीबारसम्म करिब चार हजार विस्थापित ३४ राहत केन्द्रमा बसिरहेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यम एपीले जनाएको छ।
विपद्को पहिलो चरणमा सुरक्षित स्थान, खाना र पानी सबैभन्दा महत्वपूर्ण थिए। बसाइ लम्बिँदै जाँदा आवश्यकता पनि बदलिँदै गएको छ।
खाद्यान्नले केही दिनको भोक टार्न सक्छ। तर विस्थापित परिवारलाई लामो समयसम्म राहतकै भरमा राख्न सम्भव हुँदैन। औषधि, नियमित स्वास्थ्य सेवा, सरसफाइ, सुरक्षित खानेपानीदेखि बालबालिकाको शिक्षासम्मका आवश्यकता थपिँदै जान्छन्।
त्यसभन्दा ठूलो प्रश्न जीविकोपार्जनको छ।
कसैको खेत बगेको छ। कसैको व्यवसाय छैन। कोही जलविद्युत् आयोजनामा काम गर्थे। कतिपय परिवारको कमाउने सदस्य नै बेपत्ता छ।
त्यसैले अब राहतसँगै उनीहरूलाई फेरि आफ्नो जीवन चलाउने आधार दिनुपर्ने चरण सुरु भएको छ।
विपद्बाट जोगिएका धेरै परिवार अझै शोकसमेत निश्चित गर्न नसक्ने अवस्थामा छन्।
आफन्त बेपत्ता छन्। जीवित भएको खबर आएको छैन, मृत्यु भएको पुष्टि पनि भएको छैन।
माथिल्लो क्षेत्रमा बेपत्ता भएका मानिसका शव त्रिशूली नदीले धेरै तलसम्म पुर्याएको छ। रसुवा वा नुवाकोटमा हराएका व्यक्तिका शव चितवन र नवलपरासीसम्म भेटिँदा पहिचान प्रक्रिया थप जटिल बनेको छ।
झन् कठिन अवस्था मानव शरीरका आंशिक अवशेष भेटिँदा उत्पन्न भएको छ। बिहीबार रातिसम्म नेपाल प्रहरीले फेला पारेका शव तथा मानव अवशेषमध्ये ५३२ को लिङ्गसमेत खुल्न नसकेको जनाएको छ।
अब बेपत्ताको खोजी नदी किनारमा मात्रै भइरहेको छैन।
नेपाल प्रहरीले पहिचान हुन नसकेका शव तथा मानव अवशेषको डीएनए परीक्षणमार्फत पहिचान गर्ने प्रक्रिया अघि बढाएको छ। बेपत्ता व्यक्तिका नजिकका आफन्तबाट नमुना लिएर फेला परेका शव तथा अवशेषसँग मिलान गर्ने व्यवस्था गरिएको छ।
एउटा परिवारका लागि यो प्रक्रिया तथ्याङ्कभन्दा धेरै गहिरो छ।
बेपत्ता व्यक्ति नभेटिएसम्म परिवारले मृत्यु स्वीकार गर्न सक्दैन। अर्कोतर्फ जीवित फर्कने आशा पनि त्याग्न सक्दैन।
उनीहरूको जीवन अहिले यही दुई सम्भावनाबीच रोकिएको छ।
बाहिर विस्थापितलाई पुनःस्थापित गर्ने बहस सुरु भइसके पनि प्रभावित जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङभित्र अझै उद्धार अभियान जारी छ।
बाढी र पहिरोले विभिन्न जलविद्युत् आयोजनाका प्रवेशमार्ग पुरेका छन्। कतै सुरुङको मुखमा ठूला चट्टान अडिएका छन्, कतै बाक्लो गेग्रान थुप्रिएको छ भने कतै पानी जमेको छ।
त्यसभित्र कामदार फसेको आशङ्कामा नेपाली सेना तथा विदेशी विशेषज्ञ टोलीले खोजी जारी राखेका छन्।
उद्धार टोली कतै एक्साभेटरबाट गेग्रान हटाउँदै छ। कतै ब्रेकरले चट्टान फुटाइँदै छ। आवश्यक स्थानमा विस्फोट गराएर समेत बाटो खोल्ने प्रयास भइरहेको छ। सुरुङभित्र जमेको पानी निकालेर अगाडि बढ्नुपर्ने अवस्था पनि छ।
भारत, चीन र दक्षिण कोरियाका विशेषज्ञसमेत नेपाली उद्धार टोलीसँग जोडिएका छन्। ड्रोन तथा विशेष खोज तथा उद्धार उपकरण प्रयोग भइरहेका छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले एउटा सुरुङभित्र सुरक्षित कोठाजस्तो संरचनामा दर्जनौँ व्यक्ति फसेको हुनसक्ने अनुमानसहित खोजी भइरहेको उल्लेख गरेका छन्।
त्यसैले बाढी आएको नौ दिन भइसक्दा पनि आशा पूर्ण रूपमा सकिएको छैन।
उद्धार टोलीले पार गर्ने प्रत्येक मिटर महत्वपूर्ण छ। किनकि चट्टान र गेग्रानको अर्कोपट्टि खाली तथा सुरक्षित भाग भए त्यहाँ अझै जीवन भेटिन सक्ने आशा बाँकी छ।
भोटेकोशीको बाढीलाई रसुवाको भूगोलमा मात्रै सीमित गरेर बुझ्न सकिँदैन।
जलविद्युत् आयोजना, यातायात र निर्माण क्षेत्रमा देशका विभिन्न जिल्लाका नागरिक कार्यरत थिए। विदेशी कामदार र पर्यटक पनि प्रभावित क्षेत्रमा थिए। सुरक्षाकर्मी, सरकारी कर्मचारी र चालकसमेत बेपत्ताको सूचीमा परेका छन्।
मकवानपुरका परिवारसमेत यही पीडासँग जोडिएका छन्।
विपद्पछि जिल्ला प्रशासन कार्यालय मकवानपुरले जिल्लाका नागरिकको छुट्टै विवरण सङ्कलन गर्नुपरेको थियो। सुरुमा ठूलो संख्यामा मकवानपुरवासी सम्पर्कविहीनको सूचीमा थिए। त्यसपछि केहीको उद्धार भयो, केही आफैँ सम्पर्कमा आए भने केहीको मृत्यु पुष्टि भयो।
विपद्को पीडासँगै मकवानपुरबाट सहयोगको अर्को शृङ्खला पनि सुरु भयो।
स्थानीय तहले राहतका लागि रकम उपलब्ध गराएका छन्। उद्योगी–व्यवसायी, टोल विकास संस्था, विद्यालय, सामाजिक संस्था, राजनीतिक दल तथा सर्वसाधारणले नगद र जिन्सी सहयोग जुटाएका छन्। बालबालिकाले समेत आफ्नो बचत बाढीपीडितलाई दिएका छन्।
मकवानपुर उद्योग वाणिज्य सङ्घलगायत विभिन्न संस्थाले सङ्कलन गरेको राहत प्रभावित क्षेत्रमा पठाइएको छ। स्थानीय तहहरूले पनि प्रधानमन्त्री दैवी प्रकोप उद्धार कोष तथा प्रभावित स्थानीय तहका विपद् व्यवस्थापन कोषमा आर्थिक सहयोग उपलब्ध गराउने निर्णय गरेका छन्।
यो सहयोग विपद्को तत्कालीन आवश्यकता पूरा गर्न महत्वपूर्ण छ। तर वास्तविक चुनौती राहतका ट्रक फर्किएपछि देखिनेछ।
ठूला विपद्पछि सुरुका दिन सहयोगको लहर आउँछ। खाद्यान्न, पानी, कपडा र औषधि पुग्छन्। स्वयंसेवक र उद्धार टोली परिचालित हुन्छन्। सरकारदेखि समुदायसम्मको ध्यान प्रभावित क्षेत्रमा केन्द्रित हुन्छ।
समय बित्दै जाँदा समाचारको प्राथमिकता बदलिन्छ। राहत अभियान पनि विस्तारै कम हुन्छ।
तर पीडितको जीवन त्यति छिटो सामान्य हुँदैन।
घर गुमाएका परिवारलाई अस्थायी आश्रयबाट स्थायी आवासमा लैजानुपर्छ। खेतीयोग्य जमिन पुरिएका परिवारका लागि वैकल्पिक जीविकोपार्जन खोज्नुपर्छ। रोजगारी गुमाएका कामदारलाई पुनःस्थापित गर्नुपर्छ। अभिभावक गुमाएका बालबालिकाको दीर्घकालीन संरक्षण गर्नुपर्छ।
विद्यालय खोल्नुपर्छ। खानेपानी प्रणाली पुनर्निर्माण गर्नुपर्छ। स्वास्थ्य संस्था, सडक, पुल, विद्युत् र सञ्चार संरचना फेरि जोड्नुपर्छ।
यसैले राहत वितरण सकिनु विपद् व्यवस्थापन सकिनु होइन।
कठिन चरण त्यसपछि सुरु हुन्छ।
अब सरकारसामु आउने सबैभन्दा संवेदनशील प्रश्न पुनर्वासको हुनेछ।
बाढीले तहसनहस पारेका बस्ती पुरानै ठाउँमा पुनर्निर्माण गर्ने कि जोखिम कम भएको सुरक्षित स्थानमा सार्ने?
निर्णय सहज छैन।
मानिसको घर चारवटा पर्खाल मात्रै होइन। त्योसँग खेतबारी जोडिएको हुन्छ, रोजगारी हुन्छ, विद्यालय हुन्छ, छिमेक हुन्छ र पुस्तौँदेखि बनेको सामाजिक सम्बन्ध हुन्छ।
बस्ती सार्नु भनेको नक्सामा एउटा ठाउँबाट अर्को ठाउँमा घर सार्नु मात्रै होइन, मानिसको जीवनको सम्पूर्ण आधारलाई नयाँ ठाउँमा स्थापित गर्नु हो।
तर उच्च जोखिम रहेको नदी किनारमा फेरि उस्तै संरचना बनाउनु भविष्यको अर्को विपद्का लागि आधार तयार गर्नु पनि हुन सक्छ।
त्यसैले भोटेकोशीपछिको पुनर्निर्माणमा मुख्य प्रश्न ‘कति घर बनाउने?’ मात्रै होइन, ‘कहाँ र कसरी बनाउने?’ हुनुपर्छ।
यसका लागि हतारमा संरचना उठाउनुभन्दा जोखिमको वैज्ञानिक अध्ययन, सुरक्षित क्षेत्र पहिचान र स्थानीय समुदायको सहभागितामा पुनर्वास योजना आवश्यक देखिन्छ।
भोटेकोशीको पानी घटेको छ।
तर हजारौँ परिवारका लागि विपद् अझै सकिएको छैन।
कोही आफन्तको खबर पर्खिरहेको छ। कोही डीएनए नमुना दिएर पहिचानको प्रतीक्षामा छ। कोही राहत शिविरमा छ। कोही आफ्नो घर भएको ठाउँमा उभिएर गेग्रान हेरिरहेको छ। अर्कोतर्फ सुरुङभित्र उद्धारकर्मी अझै जीवन खोजिरहेका छन्।
त्यसैले भोटेकोशी विपद्पछिको सफलता कति जनाको उद्धार भयो, कति राहत बाँडियो वा कति किलो चामल पुग्यो भन्ने तथ्याङ्कले मात्रै मापन गर्न सकिँदैन।
बेपत्ताको अवस्था निश्चित हुनु, विस्थापितले सुरक्षित घर पाउनु, बालबालिका विद्यालय फर्किनु, परिवारको जीविकोपार्जन पुनः सुरु हुनु र जोखिममा रहेका बस्ती सुरक्षित रूपमा पुनःस्थापित हुनु उत्तिकै महत्वपूर्ण हुनेछ।
भदौ १० को बाढीले एकैदिन धेरैको जीवन बदलिदियो। त्यसलाई फेरि जोड्न भने महिनौँ वा वर्षौँ लाग्न सक्छ।
नदी विस्तारै आफ्नो बहावमा फर्किरहेको छ। तर नदी किनारका मानिसलाई आफ्नो जीवनको बहावमा फर्किन अझै लामो समय लाग्नेछ।
