हेटौँडा | बुधबार बिहान रसुवागढी भन्सार कार्यालयमा अरू दिनजस्तै काम सुरु हुँदै थियो। टिमुरे र घट्टेखोला बजारका बासिन्दा आ–आफ्नो दैनिकीमा लागेका थिए। आसपास ठूलो वर्षा भएको थिएन। नदीले तत्काल कुनै अनिष्ट ल्याउँदैछ भन्ने पूर्वसङ्केत पनि स्थानीयले पाएका थिएनन्।
बिहान साढे ८ देखि पौने ९ बजेको बीचमा एकाएक जमिन हल्लिएजस्तो भयो। त्यसलगत्तै सीमावर्ती पहाडतिरबाट असामान्य गडगडाहट सुनियो। आवाज पछ्याउँदै बाहिर निस्किएका मानिसले पानीमात्र होइन, ढुङ्गा, लेदो, रुख र पहाडका भग्नावशेष बोकेको विशाल बहाव बस्तीतर्फ आइरहेको देखे।
“भुइँचालो आएजस्तो महसुस भयो, सबैजना आत्तियौँ। बाहिर निस्किँदा गड्याङगुडुङ गर्दै ठूलो आवाज आयो। केही सोच्न नपाउँदै ज्वालामुखी विस्फोटको शैलीमा माथिबाट बाढी आएको देख्यौँ”, रसुवागढी भन्सारका प्रमुखले घटनाको प्रारम्भिक दृश्य सुनाउनुभएको छ।
केही मिनेटमै भोटेकोशी किनारको भूगोल बदलियो। टिमुरे र घट्टेखोलाका घर, बजार, प्रहरी कार्यालय, बैंक, भन्सार कार्यालय, सुख्खा बन्दरगाह, सडक, पुल र जलविद्युत् संरचना बहावको चपेटामा परे। बिहान रसुवामा सुरु भएको विपद् दिउँसो त्रिशूली नदी हुँदै नुवाकोट, धादिङ र गोरखा तथा साँझसम्म चितवन, तनहुँ र नवलपरासीपूर्वसम्म पुग्यो।
सात जिल्लामा ९५ शव
नेपाल प्रहरीले उपलब्ध गराएको पछिल्लो तथ्याङ्कअनुसार सात जिल्लामा ९५ जनाको शव फेला परेको छ। मृतकमध्ये २७ महिला, ३७ पुरुष, छ बालिका, पाँच बालक र पहिचान नखुलेका २० जना छन्।
जिल्लागत रूपमा रसुवामा एक, नुवाकोटमा ११, धादिङमा १८, गोरखामा १६, चितवनमा ३३, तनहुँमा पाँच र नवलपरासीपूर्वमा ११ शव भेटिएका छन्। तल्लो जिल्लामा फेला परेका शव माथिल्लो क्षेत्रबाट बगेर पुगेका हुन सक्ने भएकाले उनीहरूको स्थायी ठेगाना र घटना भएको स्थान यकिन हुन बाँकी छ।
प्रहरीका अनुसार उद्धार गरिएका ६३ घाइतेको विभिन्न अस्पतालमा उपचार भइरहेको छ। शिक्षण अस्पताल, राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टर, वीरेन्द्र सैनिक अस्पताल, रसुवा अस्पताल, त्रिशूली अस्पताल, नर्भिक र ग्रिनसिटी अस्पतालमा घाइतेको उपचार भइरहेको छ। एक अस्पतालबाट अर्कोमा पठाइएका बिरामी विभिन्न सूचीमा दोहोरिन सक्ने भएकाले अस्पतालगत सङ्ख्या जोडेर छुट्टै कुल निकालिएको छैन।
बाढी कहाँबाट र कसरी आयो?
भोटेकोशी रसुवाको सीमावर्ती क्षेत्रबाट बगेर त्रिशूलीमा मिसिन्छ। त्रिशूली नुवाकोट र धादिङ हुँदै मुग्लिन पुग्छ। देवघाटमा कालीगण्डकीसँग मिलेपछि यही नदीलाई नारायणी भनिन्छ। बुधबारको बाढी यही नदी प्रणालीबाट तल्लो जिल्लासम्म पुगेको हो।
तर बाढीको मूल कारण राति ९ बजेसम्म वैज्ञानिक रूपमा पुष्टि भएको छैन। दिनभर हिमताल विस्फोट, हिम–चट्टान पहिरो, भूकम्पपछि नदी थुनिएको र अस्थायी ताल फुटेकोलगायत सम्भावना सार्वजनिक भए।
जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार नेपाल र चीन दुवैतर्फ प्रभावित क्षेत्रमा ठूलो वर्षा भएको थिएन। रसुवामा पछिल्लो २४ घण्टामा सात मिलिमिटरभन्दा बढी वर्षा नभएकाले सामान्य वर्षाबाट यस्तो बाढी आएको आधार देखिँदैन।
विभागका प्रवक्ता विभूति पोखरेलले भन्नुभएको छ, “हिमताल विस्फोट, पहिरो वा अन्य कुनै कारणले नदी थुनिएर बाढी आएको हुनसक्ने सम्भावना रहे पनि त्यसको आधिकारिक पुस्ट्याइँ भइसकेको छैन।”
नेपाल र चिनियाँ मौसम विज्ञान निकायबीच बुधबार भएको छलफलमा तिब्बततर्फ पनि ठूलो वर्षा नभएको जानकारी आएको छ। दुई देशबीच मौसम र सम्भावित जोखिमको सूचना तत्काल आदानप्रदान गर्ने सहमति भएको छ।
यसकारण “चीनले बाँध खोल्यो”, “अत्यधिक वर्षाले बाढी आयो” वा “हिमताल फुटेको पुष्टि भयो” भन्न मिल्ने अवस्था छैन। भूकम्पपछि हिम–चट्टानको पहिरो खसेर नदी थुनिएको प्रारम्भिक सूचना आए पनि त्यसको वैज्ञानिक परीक्षण बाँकी छ।
टिमुरेदेखि नारायणीसम्म विनाश
टिमुरे बजारका करिब १०७ र घट्टेखोलाका करिब ५० घर पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएको प्रारम्भिक प्रहरी विवरण छ। स्याफ्रुबेँसीदेखि रसुवागढीसम्मको करिब १८ किलोमिटर सडक बगेको छ। त्रिशूली–रसुवागढी सडकका दुई पक्की पुल र जलविद्युत् आयोजनाका दुई पहुँच पुल पनि बगेका छन्।
भन्सार कार्यालय, अध्यागमन कार्यालय, सुख्खा बन्दरगाह र सवारी पार्किङ क्षेत्रमा ठूलो क्षति पुगेको छ। यातायात व्यवसायीले २५० सम्म मालवाहक कन्टेनर बगेको अनुमान गरेका छन्। अर्को प्रारम्भिक विवरणमा एक हजारभन्दा बढी सवारीसाधनमा क्षति पुगेको उल्लेख छ। यी सङ्ख्या सरकारी स्थलगत गणनाबाट पुष्टि भइसकेका छैनन्।
नुवाकोटको त्रिशूली बजार, ढुङ्गेबजार र देवीघाट क्षेत्र बगरमा परिणत भएका छन्। केन्द्रीय कारागारको प्रशासनिक तथा सुरक्षा भवन प्रभावित भएपछि कैदीबन्दीलाई सुरक्षित ब्लकमा सारिएको छ। त्रिभुवन त्रिशूली माध्यमिक विद्यालय पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भए पनि विद्यालयका प्रधानाध्यापकका अनुसार बाढी पस्नुअघि सबै विद्यार्थीलाई बाहिर निकालिएको थियो।
धादिङमा फुर्केखोला र केउरेनी–फोस्रेटारसहित तीन पुल बगेका छन्। गोरखा जोड्ने तीन झोलुङ्गे पुलसमेत त्रिशूलीले बगाएको विवरण छ। चितवन, तनहुँ र नवलपरासीपूर्वमा बाढीको मुख्य लहर कमजोर भए पनि माथिल्लो क्षेत्रबाट शव र भग्नावशेष बगेर पुगे।
जलविद्युत् क्षेत्रमा १९० जना सम्पर्कबाहिर
नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका अनुसार रसुवा र नुवाकोटका जलविद्युत् आयोजना तथा सबस्टेसनमा कार्यरत १९० कर्मचारी तथा कामदार सम्पर्कविहीन छन्।
रसुवागढी जलविद्युत् केन्द्रमा कार्यरत ९२, त्रिशूली–३ ‘ए’ को पावरहाउस मर्मतमा संलग्न ४५, त्रिशूली–३ ‘बी’ क्षेत्रका कर्मचारी तथा कामदार, चिलिमे क्षेत्रका सात र त्रिशूली २२० केभी सबस्टेसनका १६ कामदारसँग सम्पर्क हुन सकेको छैन।बाढीले छ प्रसारण लाइन अवरुद्ध बनाएको छ भने त्रिशूलीको २२० केभी सबस्टेसन पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त भएको छ। करिब ४३१ मेगावाट क्षमताका विद्युत् आयोजना प्रभावित भएका छन्।
४०३ पर्यटक सम्पर्कविहीन
नेपाल पर्यटन बोर्डले राति ८ बजेसम्म ३४१ विदेशी र ६२ नेपाली गरी ४०३ पर्यटक सम्पर्कविहीन रहेको जनाएको छ। तीमध्ये २०३ पुरुष र २०० महिला छन्।
सम्पर्क नभएका विदेशीमध्ये भारतका १३३, अमेरिकाका ४७, अस्ट्रेलियाका ३४, बेलायतका ३३, क्यानडाका २४ र मलेसियाका १९ जना छन्। युक्रेन, दक्षिण अफ्रिका, सिङ्गापुर, न्युजिल्यान्ड, जापान, जर्मनी, फ्रान्स र स्पेनका नागरिक पनि सूचीमा छन्।
यसैगरी ४४ सैनिक, २८ नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरीका केही कर्मचारी, आठ बैंकका २६ कर्मचारी र भन्सार तथा अध्यागमनका कर्मचारी पनि सम्पर्कबाहिर रहेको विवरण छ।
तर यी सबै सङ्ख्या जोडेर “कुल बेपत्ता” भन्न मिल्दैन। मोबाइल, विद्युत्, इन्टरनेट र सडक सम्पर्क टुटेकाले सुरक्षित स्थानमा रहेका व्यक्तिसँग पनि सम्पर्क हुन सकेको छैन। पर्यटन, जलविद्युत्, बैंक र सुरक्षा निकायका सूचीमा एउटै व्यक्ति दोहोरिएको हुन सक्छ।
उद्धारसँगै अस्थायी आवास
नेपाली सेनाले साँझसम्म हेलिकप्टरमार्फत ८८ जनाको उद्धार गरेको छ। सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, चिकित्सक, ड्रोन र तालिमप्राप्त कुकुरसहितका टोली परिचालन भएका छन्। सशस्त्र प्रहरीका उद्धारकर्ता, स्वास्थ्यकर्मी, डग तथा ड्रोन टोलीसहित करिब एक हजार १०० जनशक्ति विभिन्न क्षेत्रमा खटिएका छन्।
सरकारले घाइतेको निःशुल्क उपचार गर्ने निर्णय गरेको छ। निजी हेलिकप्टरलाई उद्धारमा परिचालन हुन छुट्टै अनुमति नचाहिने व्यवस्था गरिएको छ। नुवाकोट र धादिङका प्रभावितका लागि १६ स्थानमा अस्थायी आवास निर्माण सुरु गरिएको छ। काठमाडौं महानगरपालिकाले चार एम्बुलेन्स नुवाकोट पठाएको छ भने दुई एम्बुलेन्स विमानस्थलमा तयारी अवस्थामा राखेको छ।
प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले देशवासीका नाममा सम्बोधन गर्दै नागरिकको जीवनरक्षा सरकारको पहिलो प्राथमिकता रहेको र उपलब्ध सबै संयन्त्र खोज, उद्धार तथा राहतमा परिचालन गरिएको बताउनुभएको छ। भारत, चीन र विश्व बैंकले आवश्यक सहयोगबारे सरकारसँग समन्वय गरेका छन्।
साँझसम्म मुख्य बाढीको बहाव नारायणीमा पुगेर क्रमशः घटेको छ। तत्काल अर्को ठूलो बाढी आउने जोखिम कम भएको जलवैज्ञानिक विवरण आए पनि नदीकिनारमा सतर्कता हटाइएको छैन।
बाढीको पानी घट्दै गर्दा विनाशको वास्तविक आकार देखिन थालेको छ। कतै घरको जगमात्र बाँकी छ, कतै सडक नदीमा मिसिएको छ। जीवित रहेका मानिस अग्ला डाँडा र सुरक्षित भवनमा रात बिताइरहेका छन्। सम्पर्कविहीनका आफन्त फोनको घन्टी पर्खिरहेका छन्।
बुधबार बिहान टिमुरेले सुनेको गडगडाहट रातिसम्म सात जिल्लाको सन्नाटामा बदलिएको छ। बहाव घटेको छ, तर मृत्युको पहिचान, सम्पर्कविहीनको अवस्था, भौतिक क्षतिको वास्तविक मूल्य र बाढीको वैज्ञानिक कारण अझै खुल्न बाँकी छ।
