हेटौँडा । भोटेकोशीको भेल आएको नौ दिन बित्यो। बाढीले बगाएका बस्तीमा लेदो जमिसकेको छ, नदीको बहाव घटेको छ र उद्धारको सुरुवाती हतारो पनि विस्तारै राहत र पुनःस्थापनाको चरणमा प्रवेश गर्दैछ। तर हजारौँ परिवारका लागि विपत्ति अझै सकिएको छैन।
कसैका आफन्तको शव सयौँ किलोमिटर तल भेटिएको छ। कसैको पहिचानका लागि डीएनए नमुना दिनुपर्ने अवस्था आएको छ। अझै हजारौँ मानिसको अवस्था थाहा छैन। जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङ र भूमिगत संरचनाभित्र भने उद्धार टोलीले जीवित मानिस भेटिने सम्भावना खोजिरहेको छ।
भदौ १० गते रसुवाको भोटेकोशीमा आएको विनाशकारी बाढीको नवौँ दिनसम्म आइपुग्दा विपत्तिको मानवीय क्षतिको आकार झन् ठूलो देखिएको छ।
नेपाल प्रहरीले बुधबार राति ८ बजेसम्म एक हजार २२२ जनाको शव फेला परेको जनाएको छ। प्रहरीले बेपत्ता भएका चार हजार ८७५ जनाको खोजी भइरहेको बताएको छ।
रसुवामा आएको बाढी, शव भेटिए भारतसम्म
बाढीको उद्गम र सबैभन्दा ठूलो विनाश रसुवामा भए पनि त्यसले बगाएका मानिस रसुवामै रोकिएनन्। भोटेकोशीबाट त्रिशूली र त्यहाँबाट नारायणी हुँदै शवहरू सयौँ किलोमिटर तलसम्म पुगेका छन्।
नेपाल प्रहरीको बुधबार रातिसम्मको विवरणअनुसार सबैभन्दा धेरै ३४८ शव चितवनमा फेला परेका छन्। नवलपरासी पूर्वमा २१८, नवलपरासी पश्चिममा १९४, नुवाकोटमा १५५, रसुवामा १२७, गोरखामा ६८, धादिङमा ६० र तनहुँमा ३८ शव भेटिएका छन्।
भारतमा भेटिएर नवलपरासी पश्चिममा बुझाइएका १४ शवसमेत जोड्दा प्रहरीले अभिलेख गरेको संख्या एक हजार २२२ पुगेको हो।
यो तथ्यले भोटेकोशी विपत्तिको एउटा असाधारण पक्ष देखाउँछ । बाढीको क्षति एउटा जिल्ला वा नदी किनारमा सीमित रहेन। विपत्तिले मानिसलाई यति टाढासम्म बगायो कि शव खोज्ने क्षेत्रसमेत रसुवाबाट नारायणीको तल्लो तटीय क्षेत्र र भारतसम्म विस्तार गर्नुपर्यो।
भेटिए शव, तर धेरैले पाएनन् आफ्ना मान्छे
शव फेला पर्नु मात्रै खोजीको अन्त्य होइन।
नेपाल प्रहरीका अनुसार बुधबार रातिसम्म फेला परेकामध्ये ९५ शव मात्रै आफन्तलाई हस्तान्तरण गरिएको छ। पहिचान हुन नसकेका शवलाई भविष्यमा पहिचान गर्न सकिने गरी आवश्यक विवरण र नमुना सुरक्षित राखेर व्यवस्थापन गरिएको छ।
प्रहरीले १८१ महिला, २६३ पुरुष र लिङ्ग पहिचान हुन नसकेका ४३८ गरी ८८२ शव सुरक्षित रूपमा जमिनमुनि व्यवस्थापन गरिएको जनाएको छ। पहिचान नभएका ९५३ शवको विवरणसमेत सार्वजनिक गरिएको छ।
बाढीले शवको स्वरूप बिगारेको, लामो दूरीसम्म बगाएको र कतिपय अवस्थामा शरीरका अङ्ग मात्रै फेला परेका कारण परम्परागत पहिचान पर्याप्त हुन सकेको छैन।
त्यसैले अब आफन्त खोज्ने प्रक्रिया अनुहार हेरेर चिन्ने चरणबाट डीएनएसम्म पुगेको छ।
नेपाल प्रहरीले पहिचान हुन नसकेका शव तथा मानव अवशेषको पहिचानका लागि डीएनए परीक्षणको प्रक्रिया अघि बढाएको छ।
बेपत्ता व्यक्तिका बाबु, आमा, छोरा वा छोरीजस्ता नजिकको जैविक नाता पर्ने व्यक्तिबाट रगतको नमुना सङ्कलन गरी शवबाट लिइएको नमुनासँग मिलान गर्ने व्यवस्था गरिएको छ। त्यसका लागि नेपाल प्रहरी अस्पताल महाराजगन्जको प्याथोलोजी ल्याब वा नजिकको जिल्ला प्रहरी कार्यालयमा नमुना दिन सकिने प्रहरीले जनाएको छ।
नदी किनारमा घट्दो आशा, सुरुङमा अझै खोजी
खुला क्षेत्र र नदी किनारमा समय बित्दै जाँदा जीवित व्यक्तिको खोजीको सम्भावना कमजोर हुँदै गएको छ। तर जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङ र भूमिगत संरचनामा परिस्थिति फरक हुनसक्ने अनुमानले उद्धार अभियानको केन्द्र त्यतातर्फ सरेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्था रोयटर्सका अनुसार करिब ९०० जलविद्युत् कामदार सुरुङ क्षेत्रमा सम्पर्कविहीन रहेको अनुमान छ। केही सुरुङ वा भूमिगत संरचनामा पानी नपुगेका भाग, हावा रहने ठाउँ तथा खाद्यान्न र पानीको सम्भावना भएकाले उद्धारकर्ताले जीवित मानिस भेटिने आशा पूर्ण रूपमा त्यागेका छैनन्।
नेपाली सेनासहित नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी र विदेशी विशेषज्ञ टोली सुरुङ क्षेत्रमा परिचालित छन्।
रसुवागढी जलविद्युत् आयोजनाको सुरुङमा बुधबार बिहानसम्म उद्धार टोली करिब १५० मिटर भित्र पुगेको थियो। त्यसपछि ठूला चट्टानले बाटो अवरुद्ध गरेपछि अगाडि बढ्न कठिन भएको र अवरोध हटाएर खोजी जारी राख्ने प्रयास भइरहेको नेपाली सेनाले जनाएको छ।
यसरी विपत्तिको नवौँ दिनमा जीवित व्यक्तिको खोजीको सबैभन्दा ठूलो आशा नदीको किनारभन्दा सुरुङ र भूमिगत संरचनाभित्र केन्द्रित भएको छ।
विपत्ति आएको पहिलो दिन राज्यको प्राथमिकता स्पष्ट थियो । जति सकिन्छ धेरै मानिसलाई जीवित उद्धार गर्ने।
हेलिकोप्टर, नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, स्थानीय तह र स्वयंसेवक प्रभावित क्षेत्रमा केन्द्रित भए। सडक सम्पर्क टुटेका स्थानबाट मानिसलाई हवाई उद्धार गरियो।
बुधबार साँझसम्मले ११ हजार ९९३ जनाको उद्धार भएको जनाएको छ। खोजी, उद्धार, राहत र शव व्यवस्थापनमा तीनवटै सुरक्षा निकायका २१ हजार ३१४ सुरक्षाकर्मी परिचालित भएको प्राधिकरणको विवरण छ।
नौ दिनपछि अवस्था बदलिएको छ।
सुरुङ र केही सम्भावित क्षेत्रमा खोज तथा उद्धार जारी रहे पनि सरकारको ध्यान अब राहत, पुनःस्थापना र पुनर्निर्माणतर्फ पनि सर्न थालेको छ। बिहीबार बिहान प्रकाशित अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्टहरूले समेत सरकारको प्राथमिकता उद्धारसँगै पुनःस्थापना र पुनर्निर्माणतर्फ सरेको उल्लेख गरेका छन्।
बाढी प्रभावित १५ स्थानीय तहका लागि सरकारले दुई चरणमा गरी १३ करोड ५० लाख रुपैयाँ निकासा गरिसकेको छ।
तर रकम निकासा गर्नु पुनःस्थापनाको सुरुवात मात्रै हो।
घर गुमाएका परिवारलाई बसोबास, बालबालिकालाई विद्यालय, परिवारलाई जीविकोपार्जन र प्रभावित बस्तीलाई सडक, विद्युत्, खानेपानी तथा सञ्चारसँग पुनः जोड्नुपर्ने चुनौती अब अगाडि छ।
बाढीले मानिस मात्रै बगाएन
भोटेकोशी विपत्तिको अर्को ठूलो क्षति पूर्वाधारमा देखिएको छ।
विशेषगरी जलविद्युत् आयोजना, सडक, पुल, विद्युत् प्रसारण संरचना र नदी आसपासका बस्ती प्रभावित भएका छन्। जलविद्युत् आयोजनामा भएको क्षतिले विद्युत् उत्पादन मात्रै होइन, त्यहाँ कार्यरत सयौँ कामदारको खोजीलाई समेत जटिल बनाएको छ।
अर्कोतर्फ त्रिशूलीको कटानका कारण धादिङको कृष्णभीरमा पृथ्वी राजमार्ग अवरुद्ध भएपछि विपत्तिको प्रभाव राजधानीको यातायात र आपूर्ति प्रणालीसम्म पुगेको छ।
पृथ्वी राजमार्ग अवरुद्ध हुँदा काठमाडौँ आउजाउ गर्ने सवारी हेटौँडा हुँदै वैकल्पिक सडकमा केन्द्रित भएका छन्। साँघुरा वैकल्पिक मार्गमा बढेको चापले यात्राको समय लम्बिएको छ।
यसरी रसुवामा सुरु भएको विपत्तिले नौ दिनपछि पनि देशको यातायात, ऊर्जा, आपूर्ति र स्थानीय अर्थतन्त्रमा असर पारिरहेको छ।
राहत पुगेपछि सुरु हुन्छ अर्को कठिन यात्रा
विपत्तिपछि देशभरबाट राहत र आर्थिक सहयोग जुटिरहेको छ। स्थानीय तह, प्रदेश सरकार, निजी क्षेत्र, शैक्षिक संस्था, सामाजिक संघसंस्था र व्यक्तिहरूले प्रभावितका लागि सहयोग गरिरहेका छन्।
तर विपद्को अनुभवले तत्काल राहतभन्दा पुनःस्थापना धेरै लामो र जटिल हुने देखाउँछ।
आज खाद्यान्न र त्रिपाल आवश्यक परेको परिवारलाई केही महिनापछि घर चाहिन्छ। रोजगारी गुमाएकालाई आम्दानीको स्रोत चाहिन्छ। विद्यालय गुमाएका बालबालिकालाई पढाइमा फर्काउनुपर्छ। आफन्त गुमाएका र विपत्तिबाट प्रत्यक्ष प्रभावित भएकालाई मनोसामाजिक सहयोगसमेत आवश्यक पर्न सक्छ।
त्यसैले भोटेकोशी विपत्तिको कथा उद्धार गरिएका ११ हजार ९९३ मानिसमा समाप्त हुँदैन।
वास्तविक परीक्षा उनीहरूलाई कस्तो जीवनमा फर्काइन्छ भन्नेमा हुनेछ।
भोटेकोशी बाढीको नवौँ बिहान सुरु भएको छ।
नदीको पानी घटेको छ। उद्धार टोली अझै खटिएका छन्। सुरुङभित्र बाटो खोलिँदैछ। अज्ञात शवको डीएनए परीक्षण हुँदैछ। राहत प्रभावित बस्तीतर्फ पुगिरहेको छ र सरकारले पुनःस्थापनाको तयारी थालेको छ।
तर हजारौँ परिवारका लागि समय नौ दिनअघि नै रोकिएको छ।
फोन नउठाउने एउटा नम्बर, घर नफर्किएको परिवारको सदस्य र कतैबाट खबर आउला भन्ने प्रतीक्षा उनीहरूको दैनिकी बनेको छ।
