नेपालको सामाजिक संरचना विविधतामा आधारित छ। यहाँ विभिन्न धर्म, जाति, भाषा, संस्कृति र समुदायका नागरिक वर्षौंदेखि आपसी सम्मान, सहअस्तित्व र भाइचाराका साथ बस्दै आएका छन्। यही विविधता नेपालको पहिचान, शक्ति र सौन्दर्य हो। तर पछिल्लो समय सुनसरी, सिरहा, धनुषालगायतका स्थानमा देखिएका धार्मिक तथा सामुदायिक तनावका घटनाले हाम्रो सामाजिक सद्भावमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।
कुनै स्थानीय विवाद, व्यक्तिबीचको झगडा वा आपराधिक घटनालाई धार्मिक तथा सामुदायिक स्वरूप दिइँदा त्यसको प्रभाव घटनास्थलमा मात्र सीमित रहँदैन। त्यसले देशका अन्य भागमा समेत अविश्वास, भय, आक्रोश र प्रतिशोधको भावना फैलाउन सक्छ। सामान्य प्रकृतिको विवादलाई समयमै तथ्य, संवाद र कानुनी प्रक्रियाबाट समाधान नगर्दा त्यसले हिंसात्मक रूप लिन सक्ने जोखिम रहन्छ।
यस परिस्थितिमा सबैभन्दा ठूलो चुनौती अफवाह र भ्रामक सूचना बनेको छ। सामाजिक सञ्जालको तीव्र विस्तारसँगै कुनै पनि सूचना केही मिनेटमै हजारौँ तथा लाखौँ नागरिकसम्म पुग्न सक्छ। तर ती सबै सूचना सत्य, सान्दर्भिक र पुष्टि भएका हुन्छन् भन्ने छैन। पुराना भिडियो, अन्य देशका दृश्य, फरक समयका तस्वीर, काटछाँट गरिएका अडियो तथा अपुष्ट दाबीलाई वर्तमान घटनासँग जोडेर फैलाउने प्रवृत्ति अत्यन्त खतरनाक छ।
कुनै भिडियो वा तस्वीरमा देखिएको दृश्य हेरेर मात्र त्यसको स्थान, समय, कारण र वास्तविकता पुष्टि गर्न सकिँदैन। तर सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताले सत्यता नजाँची तत्काल सेयर गर्दा गलत सूचना झन् तीव्र गतिमा फैलिन्छ। त्यसपछि भ्रमलाई सच्याउनुभन्दा अफवाहलाई रोक्न कठिन हुन्छ। एउटा गलत पोस्टले कुनै समुदायप्रति घृणा फैलाउन, निर्दोष नागरिकलाई असुरक्षित बनाउन र हिंसाको वातावरण निर्माण गर्न सक्छ।
त्यसैले हरेक नागरिकले सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा आफूलाई केवल दर्शक वा प्रयोगकर्ताका रूपमा नभई सूचनाको जिम्मेवार संवाहकका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। कुनै पनि सामग्री सेयर गर्नुअघि त्यसको मूल स्रोत, प्रकाशन मिति, स्थान र आधिकारिक पुष्टि खोजिनुपर्छ। विश्वसनीय सञ्चारमाध्यम, स्थानीय प्रशासन, प्रहरी वा सम्बन्धित सरकारी निकायबाट पुष्टि नभएका सूचना प्रचार गर्नु हुँदैन।
“कसैले पठाएको हो”, “फेसबुकमा देखेको हो”, “सबैले भनिरहेका छन्” वा “भिडियोमा त्यस्तै देखिन्छ” भन्ने आधारमा कुनै सूचनालाई सत्य मान्नु हुँदैन। विशेषगरी धार्मिक, जातीय र सामुदायिक विषयसँग सम्बन्धित सामग्रीमा अझ बढी सावधानी अपनाउनुपर्छ।
कुनै व्यक्तिले गरेको गैरकानुनी वा हिंसात्मक कार्यका लागि उसको सम्पूर्ण धर्म, जाति, समुदाय वा भूगोललाई जिम्मेवार ठहराउनु न्यायसंगत हुँदैन। अपराधको जिम्मेवारी व्यक्तिको हुन्छ र त्यसको अनुसन्धान तथा कारबाही कानुनअनुसार हुनुपर्छ। कुनै व्यक्तिको व्यवहारलाई आधार बनाएर सिंगो समुदायमाथि आरोप लगाउँदा निर्दोष नागरिकसमेत लक्षित हुन सक्छन्।
समाजमा सबै धर्म, जाति र समुदायका नागरिक समान अधिकार र सम्मानका हकदार छन्। कुनै समुदायलाई सामूहिक रूपमा दोषी देखाउने अभिव्यक्तिले सामाजिक सम्बन्ध बिगार्छ। यसले वर्षौंदेखि निर्माण भएको विश्वास, सहकार्य र भाइचारालाई क्षणभरमै कमजोर बनाउन सक्छ।
धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा, भाषा, पोसाक, प्रतीक र समुदायको पहिचानप्रति सम्मान राख्नु प्रत्येक नागरिकको दायित्व हो। लोकतन्त्रले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता दिएको छ, तर अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको अर्थ कसैको आस्था अपमान गर्ने, हिंसा उक्साउने, प्रतिशोधको आह्वान गर्ने वा कुनै समुदायविरुद्ध घृणा फैलाउने अधिकार होइन।
हिंसाको समर्थन, धम्की, उत्तेजक नारा, गालीगलौज र सामूहिक दोषारोपणले समस्याको समाधान गर्दैन। बरु यसले समाजलाई थप विभाजित गर्छ। असहमति भए पनि तर्क, तथ्य, संवाद र कानुनी प्रक्रियाबाट समाधान खोजिनुपर्छ।
यस्तो संवेदनशील समयमा राजनीतिक दल, जनप्रतिनिधि, धार्मिक गुरु, सामाजिक अगुवा, अभियन्ता र सार्वजनिक प्रभाव भएका व्यक्तिहरूको भूमिका अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। उनीहरूले बोलेका शब्दले समाजलाई शान्त बनाउन पनि सक्छ र उत्तेजित बनाउन पनि सक्छ। त्यसैले सार्वजनिक अभिव्यक्ति दिँदा तथ्य, जिम्मेवारी र सम्भावित प्रभावबारे विचार गर्नुपर्छ।
राजनीतिक लाभका लागि सामाजिक संवेदनशीलता प्रयोग गर्नु दुर्भाग्यपूर्ण कार्य हो। संकटको समयमा समुदायविशेषलाई लक्षित गर्ने, दोहोरो अर्थ लाग्ने वा भीडलाई उत्तेजित गर्ने अभिव्यक्ति दिनु जिम्मेवार नेतृत्वको परिचय होइन। नेतृत्वले विभाजन होइन, संवाद र समाधानको बाटो देखाउनुपर्छ।
सरकार र स्थानीय प्रशासनले पनि यस्ता घटनामा समयमै स्पष्ट, तथ्यपूर्ण र पारदर्शी सूचना सार्वजनिक गर्नुपर्छ। आधिकारिक सूचना ढिलो हुँदा अपुष्ट दाबीले स्थान पाउँछ। प्रशासनको मौनता वा अस्पष्टताले जनतामा भ्रम बढाउन सक्छ। त्यसैले घटनाको वास्तविक अवस्था, अनुसन्धानको प्रगति र सुरक्षाको अवस्थाबारे नियमित जानकारी दिन आवश्यक छ।
सुरक्षा निकायले निष्पक्ष रूपमा घटनाको अनुसन्धान गरी दोषी जोसुकै भए पनि कानुनअनुसार कारबाही गर्नुपर्छ। कुनै दबाब, पूर्वाग्रह वा समुदायगत धारणाका आधारमा अनुसन्धान प्रभावित हुनु हुँदैन। कानुनको समान कार्यान्वयनले मात्र नागरिकको विश्वास कायम रहन्छ।
सञ्चारमाध्यमको जिम्मेवारी पनि सामान्य अवस्थाभन्दा संवेदनशील परिस्थितिमा धेरै ठूलो हुन्छ। समाचारलाई सनसनीपूर्ण बनाउने उद्देश्यले उत्तेजक शीर्षक, भयावह तस्वीर वा अपुष्ट दाबी प्रयोग गर्नु पत्रकारिताको जिम्मेवार अभ्यास होइन। समाचारको उद्देश्य समाजलाई भड्काउनु होइन, सत्य तथ्यसहित जानकारी दिनु हो।
कुनै प्रत्यक्षदर्शीको भनाइलाई स्वतन्त्र पुष्टि नगरी अन्तिम तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन। सामाजिक सञ्जालमा आएको दाबीलाई समाचार बनाउँदा त्यसको स्रोत, सन्दर्भ र सत्यता जाँच गर्नुपर्छ। मृतक, घाइते, आरोपित वा पीडितको धार्मिक तथा सामुदायिक पहिचान घटनासँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित नभएसम्म अनावश्यक रूपमा उल्लेख गर्नु हुँदैन।
समाचारको शीर्षक, भाषा, तस्वीर र भिडियो चयन गर्दा कुनै धर्म, जाति वा समुदायप्रति पूर्वाग्रह देखिनु हुँदैन। शब्दको गलत प्रयोगले घटनालाई वास्तविकताभन्दा फरक रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्छ। त्यसैले सञ्चारमाध्यमले हिंसाको कारण, पीडितको अवस्था, प्रशासनिक भूमिका, शान्ति प्रयास र कानुनी प्रक्रियालाई सन्तुलित रूपमा समेट्नुपर्छ।
घाइते, मृतक र पीडित परिवारको सम्मान तथा गोपनीयता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। रगताम्य दृश्य, शव, उपचार भइरहेको अवस्था वा पीडितको व्यक्तिगत विवरण अनावश्यक रूपमा सार्वजनिक गर्नु हुँदैन। यस्ता दृश्यले पीडित परिवारलाई थप पीडा दिनुका साथै समाजमा त्रास र उत्तेजना बढाउन सक्छ।
बालबालिका, वृद्धवृद्धा तथा घटनासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध नभएका व्यक्तिको अनुहार र परिचय सार्वजनिक गर्दा उनीहरूको सुरक्षा र भविष्यमा असर पर्न सक्छ। समाचार वा सामाजिक सञ्जाल सामग्री तयार गर्दा मानवीय संवेदनशीलता र गोपनीयतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
भ्रामक, हिंसात्मक वा घृणात्मक सामग्री देखिएमा त्यसलाई प्रतिक्रिया दिँदै थप सेयर गर्नु हुँदैन। त्यसलाई सम्बन्धित सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्ममा रिपोर्ट गर्नुपर्छ। आवश्यक परे स्थानीय प्रशासन वा सुरक्षा निकायलाई जानकारी दिनुपर्छ। गलत सामग्रीको खण्डन गर्दा पनि त्यसलाई पुनः व्यापक रूपमा फैलिने गरी प्रस्तुत नगर्नु उचित हुन्छ।
इन्फो नेपाल सत्य, तथ्य र जिम्मेवार पत्रकारिताप्रति प्रतिबद्ध छ। यस संवेदनशील अवस्थामा हामी आधिकारिक विवरण, स्थलगत रिपोर्टिङ, स्वतन्त्र पुष्टि र विभिन्न पक्षका आवाजका आधारमा समाचार प्रस्तुत गर्नेछौँ। कुनै पनि धर्म, जाति वा समुदायलाई सामूहिक रूपमा दोषी देखाउने भाषा प्रयोग गर्ने छैनौँ।
हामी अपुष्ट सूचनालाई सनसनीपूर्ण बनाउने, हिंसालाई सामान्यीकरण गर्ने वा प्रतिशोध उक्साउने सामग्री प्रकाशन गर्ने अभ्यासबाट टाढा रहनेछौँ। पीडितको सम्मान, सामाजिक सद्भाव, सार्वजनिक सुरक्षा र नागरिकको सूचनाको अधिकारलाई केन्द्रमा राखेर समाचार, विश्लेषण र तथ्यजाँच सामग्री प्रस्तुत गर्नु हाम्रो दायित्व हो।
इन्फो नेपालको नाम, लोगो वा समाचारको स्वरूप दुरुपयोग गरी कुनै भ्रामक सामग्री फैलाइएको पाइएमा त्यसप्रति सचेत रहन पनि हामी पाठकलाई आग्रह गर्दछौँ। इन्फो नेपालको आधिकारिक वेबसाइट तथा आधिकारिक सामाजिक सञ्जाल खाताबाट प्रकाशित सामग्रीलाई मात्र आधिकारिक मान्न अनुरोध गर्दछौँ।
अहिलेको आवश्यकता समाजलाई थप विभाजन गर्ने होइन। आक्रोशमाथि संयम, अफवाहमाथि सत्य, घृणामाथि सद्भाव र हिंसामाथि कानुनी शासन स्थापित गर्नु आवश्यक छ। कुनै पनि घटना वा विवादलाई धर्म, जाति र समुदायको प्रतिष्ठासँग जोडेर हेर्नुभन्दा तथ्य, न्याय र कानुनको दृष्टिले हेर्नुपर्छ।
समाजमा शान्ति कायम राख्ने जिम्मेवारी सरकार वा सुरक्षा निकायको मात्र होइन। प्रत्येक नागरिक, सञ्चारकर्मी, राजनीतिक नेता, धार्मिक अगुवा र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ता यस जिम्मेवारीका साझेदार हुन्। हामीले बोल्ने शब्द, लेख्ने वाक्य र सेयर गर्ने सामग्रीले समाजलाई जोड्न पनि सक्छ र तोड्न पनि सक्छ।
त्यसैले अपुष्ट सूचना नपत्याऔँ। अफवाह नफैलाऔँ। उत्तेजक सामग्री सेयर नगरौँ। अपराधलाई समुदायसँग नजोडौँ। पीडितको सम्मान गरौँ। तथ्यमा आधारित संवाद गरौँ र सामाजिक सद्भाव जोगाऔँ।
नेपालको विविधता हाम्रो कमजोरी होइन, शक्ति हो। यसलाई जोगाउनु हामी सबैको साझा दायित्व हो।
— सम्पादकीय, इन्फो नेपाल
