हेटौँडा । परम्परागत रूपमा धान, मकै र तरकारीमा मात्र निर्भर रहेका मकवानपुरका किसानहरू अहिले आधुनिक र लाभदायक बालीतर्फ आकर्षित भइरहेका छन्। यसरी परम्परागत खेतीकिसिमलाई परिवर्तन गर्ने मुख्य बाली बनेको छ, ‘ड्रागन फ्रुट’ । उच्च उत्पादनक्षमता, बजारमा बढ्दो माग र मनग्य आम्दानीले गर्दा स्थानीय किसानहरू ड्रागन फलतर्फ आकर्षित भइरहेका छन् । यस क्षेत्रका अग्रणी तथा प्रेरणाको स्रोत बनेका छन् पदमपोखरी निवासी युवा किसान फेन्चु लामा। शिक्षकको पेशा छोडेर कृषिक्षेत्रमा आएका फेन्चुले आफ्नो सफलताको कथा उनीसँग गरेको कुराकानीबाट ।
फेन्चु लामा सुरुमा शिक्षक थिए। स्नातकोत्तर अध्ययनपछि उनले शिक्षण पेशामा करियर सुरु गरेका थिए। तर आत्मनिर्भर बन्ने चाहनाले उनले पेसा परिवर्तन गर्ने साहसिक निर्णय लिए। शिक्षण पेशा छाडेर उनले १८ महिने पशु विज्ञान पूरा गरे। उनकी श्रीमतीले कृषि क्षेत्रमा जेटिए (जुनियर टेक्निकल असिस्टेन्ट) को अध्ययन गरेपछि दम्पत्तिले संयुक्त रूपमा कृषिमा भविष्य खोज्ने निर्णय गरे। परिवारकै जमिन र श्रमलाई आधार बनाएर लामाले एक बिघा क्षेत्रफलमा व्यावसायिक ड्रागन फ्रुट खेती सुरु गरे।
“म मास्टर्स पछि शिक्षण गर्दैथिएँ,” फेन्चुले सम्झिन्छन्, “तर मैले आफैंले केहि गर्नुपर्छ भन्ने लाग्यो। हामीसँग परिवारको जमिन थियो, १८ महिने पशु विज्ञान पढे, श्रीमतीसँग कृषिको ज्ञान थियो, र उच्च मूल्यका बालीहरूको सम्भावना देखेपछि हामीले केही गर्नुपर्छ भनेर काम सुरु गर्यौं।”
फेन्चु लामाले आफ्नो खेती यात्रा चारवटा भिन्न प्रजातिको ड्रागन फलबाट सुरु गरेको बताउँछन् । उनको फार्ममा अहिले रेड साइन, सी भेराइटी अमेरिकन ब्युटी, सेतो प्रजाति, र ताइवान पिंक नामक चार प्रजातिको ड्रागन फ्रुट फल्छ । पहिलो वर्षको नतिजा नै उत्साहजनक रह्यो, जसले उनलाई आफ्नो उत्पादन विस्तार गर्न प्रेरित गर्यो। हालसम्म उनले दुई हजार किलोग्रामभन्दा बढी ड्रागन फल उत्पादन गरेका छन् र आगामी वर्ष पाँच हजार किलोग्राम उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखेका छन्।
“एउटा पोल बनाउन लाग्ने लागतमा ठूलो अन्तर आएको छ,” फेन्चुले व्याख्या गरे, “सुरुमा एउटा पोल सेटअप गर्न ४-५ हजार रुपैयाँ लाग्थ्यो। अहिले भने राम्रो प्रविधि र सस्तो मूल्यको बिरुवाको कारण लागत घटेर लगभग २५०० रुपैयाँमा सकिन्छ। यसले लाभांशमा ठूलो वृद्धि गरेको छ।”
उनको अनुमानित वार्षिक आय लगभग ३० लाख रुपैयाँ छ, जसमा ऋण, श्रम, मल, आदि सबै खर्चहरू कटाएपछि ५ देखि १० लाख रुपैयाँसम्म नाफा बाँच्ने उनी सुनाउछन् ।
यो सफलताको यात्रा सहज थिएन। फेन्चुले खेतीमा धेरै वर्षा हुँदा ढुसी रोग फैलिने, कमिला लाग्ने र बिरुवा कुहिने जस्ता समस्याहरूको सामना गर्नुपरेको कुरा उल्लेख गरे। यी चुनौतीहरूलाई कसरी समाधान गर्ने भन्नेमा उनले सावधानीपूर्वक व्यवस्थापन, टनेल खेती प्रणाली, कुशल पानी निकासी, र जैविक मलको प्रयोगलाई जोड दिए।
“ड्रागन फलमा किरा रोग लाग्दैन भन्ने एउटा भ्रम छ,” उनले भने, “तर गुणस्तरीय बिरुवा छनौट गरेर र उचित हेरचाह गरेमा यी चुनौतीहरूलाई सजिलैसँग व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।”
फेन्चुले आफ्नो सफलताको श्रेय स्थानीय र प्रदेश सरकारलाई दिएका छन्। हेटौँडा उपमहानगरपालिकाले सिँचाइ सुविधा, टनेल निर्माण र जैविक मलमा महत्वपूर्ण सहयोग पुर्याएको उनी बताउँछन्। यसैगरी, बागमती प्रदेश कृषि विकास निर्देशनालयले किसानहरूलाई बजारमा हुने मूल्य उतारचढावबाट जोगाउन १० मेट्रिक टनको कोल्ड स्टोरेज सुविधा स्थापना गरेको छ।
हाल मकवानपुरमा लगभग एक सय किसानहरू ड्रागन फलको खेतीमा संलग्न छन्, जुन काठमाडौं जस्ता शहरी बजारमा उच्च मागको कारण हो।
फेन्चुको फार्म, जहाँ अहिले एक सय जना कर्मचारी काम गर्छन्, यो मात्र उत्पादन केन्द्र नभएर एउटा सिकाइ र अनुसन्धान केन्द्र पनि बनेको छ। उनले यसलाई पूर्ण रूपमा एक कृषि उद्योगमा विस्तार गर्ने योजना बताएका छन्।
फेन्चु लामाको यो यात्रा नेपालको कृषिक्षेत्रमा रहेको सम्भावनाको एउटा ज्वलन्त उदाहरण हो। उनका अनुसार विदेशिने सोच्ने युवाहरूका लागि, नेपालमा नै कृषि एउटा वास्तविक विकल्प हुन सक्छ। उनले नयाँ सोच र जोखिम लिने साहस भएमा, कृषि समृद्धिको आधार बन्न सक्ने बताउँछन्। उनी भन्छन्, “मैले देखाएको छु आफ्नै देशमा कडा मेहनत गरेर मनग्य आम्दानी गर्न सकिन्छ।”
नवीनता, दृढसंकल्प र उचित सहयोग भएमा, नेपाली कृषि टिकाऊ समृद्धि र सामुदायिक विकासको मार्ग बन्न सक्छ भन्ने एक उदाहरण बनेका छन् फेन्चु। यसै विषयमा, फेन्चु लामासँग हाम्रा सम्वाददाताले गरेको अन्तर्वार्ताको सम्पादित अंश यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।
प्रश्न: ड्रागन फलको खेती सुरु गर्न कति लागत लाग्छ?
फेन्चु: सुरुवाती लागत खेती गर्ने तरिकामा निर्भर गर्छ। पोलिङ प्रणालीमा एउटा पोलमा ४-५ वटा बिरुवा रोपिन्छ। हाल एउटा पोल बनाउन (सिमेन्ट, रड, मल, श्रम सहित) २,००० देखि २,५०० रुपैयाँ लाग्छ। एक बिघा जमिनमा लगभग ९ सय पोल हुन्छन्, जसको अर्थ आधारभूत ढाँचामा १८-२२ लाख रुपैयाँ लाग्न सक्छ। यो लागत एक पटकको मात्र हुन्छ, र बिरुवाले १५-२० वर्षसम्म फल दिन्छ।
प्रश्न: बजार र मूल्य निर्धारण कस्तो छ?
फेन्चु: बजारमा ड्रागन फ्रुटको माग धेरै छ। मूल्य फलको साइज अनुसार तोकिन्छ। ५०० ग्रामभन्दा ठूलो फल ३५०-४०० रुपैयाँ प्रतिकिलो, २००-५०० ग्रामको ३००-३५० रुपैयाँ, र २०० ग्रामभन्दा सानो फल २००-२५० रुपैयाँमा बिक्छ। सिजन बाहेक (अफ सिजन) मा मूल्य साढे तीन सयभन्दा माथि पनि पुग्छ। उत्पादन लागत प्रतिकिलो २००-२५० रुपैयाँमा आउँछ, त्यसैले यो अझै पनि धेरै लाभदायक छ।
प्रश्न: सबैभन्दा ठूलो चुनौती के हो?
फेन्चु: धेरै वर्षा हुँदा फंगस (ढुसी) लाग्ने, किरा लाग्ने र कुहिने समस्या आउँछ। यसको लागि नियमित रूपमा जैविक कीटनाशक छर्कने र पानीको उचित व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। सुरुमा राम्रो मदर प्लान्टबाट कलम नल्याएमा रोग लाग्ने सम्भावना बढ्छ र उत्पादन कम हुन्छ। अहिले हामीले रोगप्रतिरोधी किसिमका नयाँ बिरुवा रोप्ने तयारी गरिरहेका छौं। यो फल एकै पटक धेरै मात्रामा फल्छ। सबै किसानको फल एकै समयमा बजारमा आउँदा मूल्य घट्न सक्छ। त्यसैले कोल्ड स्टोरेज जस्ता सुविधा आवश्यक छन् ताकि फललाई बचत गरेर बजारमा बिस्तारै बेच्न सकियोस।
प्रश्न: स्थानीय सरकारले के-कस्तो सहयोग गरेको छ?
फेन्चु: हेटौँडा उपमहानगरपालिकाले सिँचाइ, टनेल निर्माण र प्राविधिक सल्लाहमा ठूलो सहयोग गरेको छ। साथै, कृषि एम्बुलेन्स (ढुवानी सेवा) को व्यवस्था गरेर उत्पादनहरूलाई बजारसम्म पुर्याउन मद्दत गरेको छ। प्रदेश सरकारले कोल्ड स्टोरेज बनाएको छ। कृषि विकास बैंकले पनि सुरुवाती अवस्थामा ऋण उपलब्ध गराएर महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ।
प्रश्न: युवाहरूलाई के सल्लाह दिनुहुन्छ?
फेन्चु: मेरो यही निवेदन छ कि युवाहरू विदेश जानु अघि नेपालमा कृषिको सम्भावनालाई हेर्नुहोस्। ड्रागन फल मात्र होइन, अरू मौसमी फलफूल, सब्जी र पशुपालनलाई पनि व्यवसायिक रूपमा हेर्न सकिन्छ। आधुनिक प्रविधि, बजार अध्ययन र दृढ इच्छाशक्ति भएमा निश्चित रूपमा सफल हुन सकिन्छ। हामी जस्ता किसानहरूसँग सल्लाह लिनुहोस्, प्रशिक्षण लिनुहोस् र आफ्नो उद्यम सुरु गर्नुहोस्। देशलाई आत्मनिर्भर बनाउने काम युवाहरूको हातमा नै छ।
फेन्चु लामाको सफलताको कथा एउटा सामान्य किसानको कथा मात्र होइन, यो नेपाली कृषिको भविष्यमा देखिने सम्भावनाको कथा हो। उनले पुर्ख्यौली पेशालाई आधुनिक बनाउनु, व्यवसायिक बनाउनु र लाभदायक बनाउनु सबै सम्भव छ भन्ने देखाएका छन्। फेन्चु लामा जस्ता नवीन किसानहरू नै हाम्रो देशको कृषि क्षेत्रलाई परिवर्तन गर्ने वास्तविक नायक हुन्। उनले मकवानपुरमा मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपालका युवाहरूमा नयाँ आशा र उत्साहको संचार गरेका छन्।
