काठमाडौँ | एसईई परीक्षा पास गरेपछि विद्यार्थीहरूको जीवनमा एक महत्वपूर्ण मोड आउँछ। त्यही मोडमा लिइने निर्णयले भविष्यको गति निर्धारण गर्छ। यसबेला विद्यार्थी, अभिभावक र शिक्षकबीचको संवाद अत्यावश्यक हुन्छ, किनभने कक्षा ११ को विषय छनोट केवल पढाइका लागि होइन, दीर्घकालीन पेसागत यात्राका लागि आधार बनिदिन्छ।
विज्ञान विषय रोज्नेहरूलाई भविष्यमा चिकित्सा, इन्जिनियरिङ, सूचना प्रविधि वा अनुसन्धानजस्ता क्षेत्रमा समावेश हुने अवसर प्राप्त हुन्छ। भौतिकशास्त्र, रसायनशास्त्र, जीवविज्ञान र गणितजस्ता विषयको गहिरो अध्ययनपछि विद्यार्थीहरूले सिभिल, मेकानिकल, कम्प्युटर साइन्स लगायतका इन्जिनियरिङ शाखामा आफ्नो करियर विकास गर्न सक्छन्। चिकित्सा क्षेत्रमा एमबीबीएस, बीडीएस, बीपीटी वा नर्सिङ पढ्न सकिने बाटो खुल्छ। यस्ता विषयहरू अध्ययन गर्न चाहने विद्यार्थीका लागि काठमाडौं, भरतपुर, पोखरा लगायतका सहरमा सयौँ विकल्प छन्, जहाँ शुल्क ५० हजारदेखि १ लाख ७५ हजारसम्म निर्धारण गरिएको छ। कलेजको सुविधाअनुसार यो दर तलमाथि हुन सक्छ।
व्यवस्थापन पढ्नेहरू लेखा, व्यवसाय, वित्त, मानव संसाधन वा बैंकिङ जस्ता क्षेत्रतर्फ आकर्षित हुन्छन्। लेखा र कम्प्युटरको संयोजन आजका दिनमा निकै प्रभावशाली मानिन्छ, जसले विद्यार्थीलाई व्यवसायिक प्रतिस्पर्धामा अघि बढ्न मद्दत पुर्याउँछ। व्यवस्थापन विषय रोज्नेले बीबीए, सीए वा एमबीएतर्फ जाने तयारी गर्न सक्छन्। काठमाडौं उपत्यकाका अधिकांश निजी तथा सरकारी कलेजमा व्यवस्थापन अध्ययन सहज उपलब्ध छ, जहाँ शुल्क ३० हजारदेखि १ लाख २० हजारसम्म पर्न सक्छ।
मानविकी समूहले समाजशास्त्र, राजनीति विज्ञान, इतिहास, भूगोल, मनोविज्ञानजस्ता विषय समेट्छ। यी विषयहरूको अध्ययनबाट विद्यार्थी शिक्षा, पत्रकारिता, सामाजिक सेवा र सरकारी सेवातर्फको बाटो रोज्न सक्छन्। पत्रकारिता पढ्न चाहने विद्यार्थीका लागि मानविकी समूह अझ उपयोगी मानिन्छ। विभिन्न मिडिया हाउस, रेडियो स्टेशन, अनलाइन प्लेटफर्म र समाचारपत्रहरूसँग आबद्ध भएर विद्यार्थीहरू पत्रकार, सम्पादक वा रिपोर्टरको रूपमा आफ्नो भविष्य उज्यालो बनाउन सक्छन्। यस्तो विषय समूहमा अध्ययन गर्न लाग्ने शुल्क सामान्यतः २० देखि ७५ हजारसम्म हुने गर्दछ।
कानुन पढ्न चाहनेका लागि संविधान, मानव अधिकार, न्यायप्रणाली र कर्पोरेट कानुनका विषयहरू केन्द्रमा रहन्छन्। वकिल, कानुनी सल्लाहकार, मानव अधिकारकर्मी वा सरकारी कानुनी अधिकृत बन्ने चाहना भएका विद्यार्थीले यो समूह रोज्ने गर्छन्। पछिल्ला वर्षहरूमा कर्पोरेट क्षेत्रको विकाससँगै कानुनी सल्लाहकारको माग उच्च छ। न्याय सेवा आयोग र कानुन मन्त्रालयसँग आबद्ध हुन चाहने विद्यार्थीका लागि कानुन विषय उत्तिकै सान्दर्भिक छ।
कृषि पढ्ने विद्यार्थीहरूको सङ्ख्या शहरी क्षेत्रमा कम भए पनि ग्रामीण क्षेत्रमा यसको प्रभाव अझै गहिरो छ। कृषि विज्ञान, माटो विज्ञान, पशुपालन र वनस्पति विज्ञान अध्ययन गरेपछि विद्यार्थीले कृषि अनुसन्धान, उत्पादन, बजार व्यवस्थापन र नीति निर्माणमा टेवा पुर्याउन सक्छन्। यो विषय पढ्न चाहनेहरूले सरकारी कृषि क्याम्पसहरू वा प्राविधिक संस्थाहरूमा सहजै भर्ना हुन सक्छन्। नेपालमा कृषि अनुसन्धान संस्थानहरू, पशु सेवा विभाग र कृषि मन्त्रालयमा रोजगार पाउने सम्भावना राम्रो मानिन्छ।
शिक्षा विषय पढ्ने विद्यार्थीहरूको संख्या भने घट्दो क्रममा छ। केही कलेजहरूले विद्यार्थीको अभावका कारण शिक्षाशास्त्रको पढाइ नै बन्द गरेका छन्। तर ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि शिक्षा विषयप्रति आस्था कायम छ। शिक्षाशास्त्रमा अध्ययन गरेपछि विद्यालय शिक्षकदेखि प्राध्यापक वा शैक्षिक परामर्शदाता बन्ने अवसर खुला हुन्छ। शिक्षा विषय पढ्न चाहनेहरूले १५ हजारदेखि ३५ हजारसम्म शुल्क तिर्नुपर्ने हुन्छ, जुन अन्य विषयको तुलनामा किफायती मानिन्छ।
यसैबीच, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको पढाइ चाहने विद्यार्थीका लागि ए-लेभल एउटा अर्को विकल्पका रूपमा अघि आउँछ। ब्रिटिश पाठ्यक्रमअनुसार सञ्चालन हुने यो कोर्स विशेषत: अंग्रेजी माध्यमका निजी कलेजमा पढाइन्छ। ए-लेभल अध्ययन गर्दा छात्रले विज्ञान वा व्यवस्थापन विषयहरूमा गहिरो ज्ञान प्राप्त गर्न सक्छन्। यद्यपि, यसका लागि ४ लाखदेखि ७ लाखसम्मको आर्थिक तयारी गर्नुपर्ने हुन्छ। हाल देशका केही प्रतिष्ठित कलेजहरूमा मात्र ए-लेभल पढाइ हुँदै आएको छ।
समग्रमा हेर्दा, कक्षा ११ मा कुन विषय रोज्ने भन्ने निर्णयलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ। केवल साथीको प्रभावमा वा चर्चाको पछाडि लागेर विषय छनोट गर्दा पछुतो पर्न सक्छ। रुचि, क्षमता, पारिवारिक परिस्थिति, भविष्यको लक्ष्य र करिअर सम्भावनाहरूलाई सन्तुलनमा राखेर लिइएको निर्णय मात्र दीर्घकालीन रूपमा फलदायी बन्न सक्छ। विद्यार्थी, अभिभावक र शिक्षक मिलेर समन्वयात्मक रूपमा निर्णय गरेमा विद्यार्थीको शैक्षिक यात्रा अझ सफल र उद्देश्यपूर्ण बन्न सक्छ।
