हेटौँडा | आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जालले जनताको जीवनशैलीमा ठूलो प्रभाव पारेको छ। विशेष गरी फेसबुक जस्ता प्लेटफर्महरू, जहाँ हरेक दिन लाखौँ मानिसले आफ्नो विचार, समाचार, र जानकारीहरू साझा गर्ने गर्छन्। नेपालमा पनि फेसबुकको प्रयोग व्यापक छ ।
आजको युगमा समाचार र जानकारी साझा गर्ने एक प्रमुख माध्यम बनेको छ- फेसबुक। पहिले-पहिले गाउँको चौतारीमा भेला भएर गफगाफ हुने गर्थ्यो, समाचार साटासाट गरिन्थ्यो रे ! आजकल त्यही काम फेसबुकले गरिरहेको छ । हामी यहाँ साथीभाइसँग जोडिन्छौं, हाँस्छौं-रमाउँछौं, फोटो शेयर गर्छौं, र हो – समाचार पनि पढ्छौं र शेयर गर्छौं।
तर, हामीले प्रायः देख्ने गरेका छौं कि नेपाली समाचार वेबसाइटका लिंक र प्रयोगकर्ताका पोस्टहरू फेसबुकबाट बारम्बार हटाइन्छन्। यो घटना केवल नेपालमा मात्र नभई विश्वभर नै देखिने एउटा समस्या हो। किन यस्तो भइरहेको छ, र यसको पछाडि के कारणहरू छन्, भन्नेबारेमा आज हामी विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नेछौँ।
तर यसलाई गलत पनि नबुझौ, यो डिजिटल चौतारी हो । यसको पनि आफ्नै नियम-कानून छन्, जसलाई बुझ्नु जरुरी छ। यी कारण तपाईको पोस्ट वा समाचार लिंकहरु फेसबुकबाट गायब हुने गर्छन ।
१. समुदाय मापदण्ड उल्लङ्घनको कारण
फेसबुकले आफ्ना प्रयोगकर्ताहरूका लागि केही निश्चित मापदण्डहरू बनाएको छ, जसलाई समुदाय मापदण्ड भनिन्छ। यी मापदण्डहरू प्रयोगकर्ताले पोस्ट गर्ने सामग्रीले हिंसा, घृणा, भेदभाव, अश्लीलता, तथा गलत जानकारी नफैलाओस् भन्ने उद्देश्यले बनाइएका छन्।
नेपालमा धेरै पटक समाचार वा सामग्रीहरूलाई गलत रुपमा ब्याख्या गरी रिपोर्ट गरिन्छ, जसले गर्दा तिनलाई हटाउन फेसबुक बाध्य हुन्छ। उदाहरणका लागि, यदि कुनै समाचारमा व्यक्तिहरूबीच द्वन्द्व, राजनीतिमा गालीगलौज, वा हिंसात्मक घटना रहेको छ भने, यसलाई “हिंसात्मक सामग्री” भनेर रिपोर्ट गर्न सकिन्छ। फेसबुकले यो रिपोर्टको आधारमा स्वतः सामग्रीलाई हटाउन सक्छ, चाहे त्यो समाचार सत्य होस् या नहोस्।
२. फेक न्युज र गलत सूचना फैलिन रोक्न
फेक न्युज अर्थात् गलत जानकारी फैलाउने विषयमा फेसबुक विशेष रूपमा सचेत रहेको छ। नेपालमा सामाजिक सञ्जालमार्फत गलत जानकारी, अफवाह, वा अतिरञ्जित समाचारहरू धेरै फैलिन्छन्। यस्ता समाचारले समाजमा भ्रम सिर्जना गर्न सक्छ, जसको कारणले हिंसा, द्वन्द्व, वा अन्य समस्याहरू हुन सक्छन्।
फेसबुकले यस्तो स्थिति रोक्नका लागि विभिन्न तथ्य-जाँचकर्तासँग सहकार्य गर्दछ। यदि कुनै सामग्रीले गलत जानकारी दिएको रिपोर्ट प्राप्त भएमा, फेसबुकले उक्त सामग्रीलाई हटाउँछ। नेपालमा पनि, विशेषगरी चुनावका बेला वा सामाजिक मुद्दाहरूको चर्चा भइरहेको समयमा, यस्ता कदम लिइन्छन्। यसले वास्तविक समाचारहरू पनि कहिलेकाहीँ अनावश्यक रूपमा प्रभावित हुन सक्छन् ।
३. सरकारी नियम र कानुनी अनुरोध
नेपालमा सरकार वा अन्य सरकारी निकायहरूले कहिलेकाहीँ फेसबुकसँग मिलेर सामग्री हटाउन अनुरोध गर्न सक्छन्। उदाहरणका लागि, यदि कुनै समाचार वा पोस्टले राष्ट्रिय सुरक्षा, सार्वजनिक शान्ति, वा सामाजिक मर्यादालाई खतरा पुर्याउँछ भने, सरकार फेसबुकलाई सामग्री हटाउन अनुरोध गर्न सक्छ।
यस किसिमको अनुरोध सरकारी कानुन र नियमहरूको पालना गर्नका लागि गरिन्छ। यसकारण, कुनै समाचारले सरकारको नीति वा कानुन विरुद्ध जानकारी दिएको छ भने, त्यो समाचारलाई फेसबुकबाट हटाउन सकिन्छ। विशेष गरी आलोचनात्मक समाचारहरूको सन्दर्भमा यो कदम कहिलेकाहीँ प्रेस स्वतन्त्रताको उल्लङ्घन भएको महसुस गर्न सकिन्छ।
४. प्रतिलिपि अधिकार (कपीराइट) उल्लङ्घन
कुनै व्यक्तिले अरुले तयार पारेको समाचारलाई स्वीकृति बिना फेसबुकमा पोस्ट गर्छ भने, यसले कपीराइट उल्लङ्घन गर्न सक्छ। कपीराइटको उल्लङ्घनको आधारमा, समाचार सामग्रीलाई तुरुन्तै हटाइन्छ। नेपालमा पनि, समाचारका लिंकहरू प्रतिलिपि अधिकारको कारण हटाइएको हुन सक्छ। विशेष गरी, यदि कुनै समाचार संस्थाले आफ्नो सामग्रीको अनधिकृत प्रयोग भएको भन्दै रिपोर्ट गरेको छ भने, फेसबुकले त्यो सामग्री हटाउन सक्छ।
५. स्पाम र कम गुणस्तरको सामग्री
फेसबुकले स्पाम अर्थात् अनावश्यक र अविश्वसनीय सामग्रीविरुद्ध पनि कडा नीति बनाएको छ। धेरै पटक नेपाली समाचार लिंकहरू वा पोस्टहरूलाई स्पामका रूपमा पनि चिन्ह लगाइएका छन् । यदि एकै व्यक्तिले बारम्बार एउटै लिंक मात्र सेयर गरिएको भेटिए फेसबुकाले त्यसलाई पनि स्पामका रूपमा चिन्छ ।
नेपालमा केही समाचार साइटहरूले आफ्नो सामग्रीलाई व्यापक बनाउन बारम्बार सेयर गर्छन्, जसले फेसबुकको स्पाम फिल्टरलाई सक्रिय गराउन सक्छ। यदि कुनै पोस्टले अत्यधिक विज्ञापन, गलत शीर्षक, वा अनावश्यक लिंकहरू प्रयोग गरिरहेको छ भने, त्यसलाई पनि फेसबुकले स्पामको रूपमा हटाउन सक्छ।
६. अल्गोरिदमिक वा प्राविधिक त्रुटि
कहिलेकाहीँ, फेसबुकका अल्गोरिदमहरूको गल्तीले सामग्रीलाई हटाएको पनि हुन् सक्छ । यस किसिमका प्राविधिक त्रुटिहरूले गर्दा सत्य समाचार सामग्रीहरू पनि गाएब हुन्छन । यदि कुनै सामग्री स्वतः अल्गोरिदमद्वारा गलत रिपोर्ट गरिएको छ भने, यो समस्या समाधान गर्न फेसबुकमा पुनरावलोकनको अनुरोध गर्न सकिन्छ।
फेसबुकमा समाचारका लिंक र पोस्टहरू बारम्बार हट्नुका पछाडि धेरै कारणहरू हुन सक्छन्—समुदाय मापदण्ड उल्लङ्घनदेखि कपीराइट, सरकारी अनुरोध, र प्राविधिक त्रुटिसम्म। नेपालमा डिजिटल प्लेटफर्महरूको उपयोग बढ्दै जाँदा, यस प्रकारका समस्याहरू पनि बढ्न सक्छन्।
हाम्रा धेरै समाचार संस्थाहरूले पाठकहरूको ध्यान तान्न क्लिकबेट शीर्षकहरू प्रयोग गर्छन् – यस्ता शीर्षकहरू जसले तपाईंलाई क्लिक गर्न बाध्य पार्छ। तर फेसबुकलाई यो मन पर्दैन र यस्ता पोस्टहरूलाई सीमित गर्न वा हटाउन सक्छ। अनि, फेसबुकको अल्गोरिदम? ऊफ्फ! त्यो त हरेक दिन नयाँ कपडा लगाएझैं बदलिरहन्छ। आज एक प्रकारको सामग्रीलाई मन पराउँछ भने भोलि अर्कोलाई। यसले गर्दा कहिलेकाहीं राम्रा समाचारहरू पनि हराएझैं लाग्छ। र हो, कहिलेकाहीं प्राविधिक समस्याले पनि हाम्रा पोस्टहरू अदृश्य हुन सक्छन् – जस्तै, वेबसाइटको सर्भर बिग्रँदा वा लिंक टुट्दा।
अर्को कुरा, हाम्रै साथीहरूले पनि अनजानमै हाम्रा पोस्टहरू हटाउन मद्दत गरिरहेका हुन सक्छन् । कुनै पोस्टलाई धेरै जनाले आपत्तिजनक ठानेर रिपोर्ट गर्दा फेसबुकले त्यो पोस्ट हटाउन सक्छ। अनि, एउटा ठूलो समस्या के छ भने फेसबुकको मोडरेशन टीमले हाम्रो नेपाली भाषा र यहाँको सन्दर्भ स्पष्टसंग बुझ्दैन। त्यसैले कहिलेकाहीं राम्रा कुराहरू पनि गलत बुझेर हटाइदिन्छ। त्यस्तै, हाम्रा समाचार संस्थाहरूले पोस्टमा विज्ञापन राख्छन् नि? त्यो विज्ञापन फेसबुकको नीति अनुसार नभए पुरै पोस्ट नै उडाइदिन्छ । यी सबै कारणले गर्दा नेपाली समाचारहरू फेसबुकबाट बेला-बेलामा गायब हुने गर्छन्।
यसलाई समाधान गर्न प्रयोगकर्ताले सजग हुन आवश्यक छ। सत्यतथ्य जानकारी मात्र सेयर गर्ने, फेसबुकका नियमहरूको पालना गर्ने, र यदि सामग्री हटाइएमा पुनरावलोकनका लागि उचित प्रक्रिया अपनाउनुपर्छ। अन्ततः, समाचार सामग्रीलाई सुरक्षित राख्न र प्रेस स्वतन्त्रताको रक्षा गर्न, डिजिटल प्लेटफर्महरूले पनि थप जिम्मेवारीपूर्वक काम गर्न आवश्यक छ।
*फेसबुकको नीति तथा समुदाय मापदण्डलाई आधार बनाई तयार पारिएको सामाग्री ।
