काठमाडौं । नेपालीहरूको महान् पर्व बडादशैंअन्तर्गत विजयादशमीका दिन मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व बोकेको दशैंको टीका लगाउँदा कुन दिशातर्फ फर्किने, टीका लगाउनुअघि के–के विधि पूरा गर्ने र टीकाको उत्तम साइत कति बजे हो भन्ने विषयमा धेरैको चासो रहने गर्छ।
नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका अनुसार यस वर्ष विजयादशमीका दिन बिहान ८ बजेर ४९ मिनेटमा देवी विसर्जन गरेपछि टीका लगाउन सकिनेछ। समितिले उत्तम साइत खोजेर टीका लगाउन चाहनेहरूका लागि बिहान १० बजेर २६ मिनेटको समय निर्धारण गरेको छ।
दशैंको टीका लगाउँदा दिशा पनि धार्मिक परम्पराको महत्त्वपूर्ण पक्ष मानिन्छ। नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले टीका थाप्ने व्यक्ति पश्चिमतर्फ र टीका लगाइदिने व्यक्ति पूर्वतर्फ फर्किनुपर्ने जनाएको छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार दक्षिण दिशातर्फ फर्किएर पितृकर्म गर्ने चलन रहेकाले दशैंको टीका लगाउँदा दक्षिण फर्किने परम्परा नरहेको बताइन्छ। यद्यपि, कतिपय परिवार तथा समुदायमा प्रचलित परम्परा र धार्मिक मान्यताअनुसार टीका लगाउने विधिमा केही भिन्नता हुन सक्छ।
दशैंको टीका लगाउनुअघि धार्मिक विधिअनुसार देवी विसर्जन गर्ने परम्परा छ। देवी विसर्जनपछि घरमा स्थापना गरिएको कलश, पूजासामग्री र जमरालाई धार्मिक विधिअनुसार प्रयोग गरिन्छ।
परम्पराअनुसार सबैभन्दा पहिले कुलदेवता र पितृदेवतालाई टीका चढाएर स्मरण गर्ने चलन छ। कतिपय ठाउँमा घरको मूल ढोकामाथि टीका लगाउने परम्परा पनि रहेको छ।
दुर्गा विसर्जनपछि कलशमा रहेको जललाई पवित्र मानिन्छ। उक्त जलबाट अभिषेक गरी इष्टदेवता र कुलदेवताको स्मरण गर्ने तथा जमरा काट्ने धार्मिक परम्परा छ। त्यसपछि घरको मूल ढोकामाथि टीका लगाउने चलन पनि कतिपय परिवारमा प्रचलित छ।
घरमा गुरुपुरोहितबाट पूजा स्थापना गरिएको भए उहाँबाट र नभए घरका मान्यजनबाट टीका तथा जमरा ग्रहण गर्ने गरिन्छ। त्यसपछि परिवारका अन्य सदस्य तथा आफन्तबाट टीका लगाउने परम्परा रहेको छ।
नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिले यस वर्ष विजयादशमीको टीकाको उत्तम साइत बिहान १० बजेर २६ मिनेट निर्धारण गरेको छ। देवी विसर्जनका लागि बिहान ८ बजेर ४९ मिनेटको समय उल्लेख गरिएको छ।
धार्मिक विधिअनुसार उत्तम साइतमा टीका लगाउनुलाई शुभ मान्ने गरिए पनि सबैका लागि सोही समयमा टीका लगाउन सम्भव नहुन सक्छ। परिवारका सदस्य टाढा रहेका, यात्रा गर्नुपर्ने वा अन्य कारणले निर्धारित साइतमा टीका लगाउन नसक्ने अवस्था पनि हुन सक्छ।
यस्तो अवस्थामा साइत छुटेकै कारण टीका लगाउन नहुने भन्ने बुझाइ राख्न आवश्यक नरहेको नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका पूर्वसदस्य प्रा.डा. देवमणि भट्टराईले बताएका छन्।
उनका अनुसार बिहान घाम झुल्केपछि धार्मिक विधिअनुसार मान्यजनबाट टीका ग्रहण गरेर टाढा रहेका आफन्तकहाँ टीका थाप्न जान सकिन्छ। दशैंको दिन टीकाको साइतलाई लिएर अनावश्यक दुविधा पाल्न नपर्ने उनको भनाइ छ।
दशैंको दिन कामविशेषले टाढा जानुपर्ने वा ढिलो गरी घर पुग्ने अवस्था हुन सक्छ। विदेश वा अन्य स्थानबाट यात्रा गरेर आउने व्यक्तिहरूका लागि पनि निर्धारित साइतमा टीका लगाउन कठिन हुन सक्छ।
यस्तो अवस्थामा साइत छुट्दैमा टीका लगाउन नहुने भन्ने छैन। धार्मिक परम्परा र पारिवारिक चलनअनुसार मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्न सकिने प्रा.डा. भट्टराईले बताएका छन्।
दशैंको टीकाको मुख्य उद्देश्य मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने, परिवारका सदस्यबीच आत्मीयता बढाउने र आपसी सद्भाव कायम राख्ने पनि हो। त्यसैले टीकाको साइतलाई लिएर अनावश्यक तनाव लिनुभन्दा आफ्नो परिस्थिति र पारिवारिक परम्पराअनुसार पर्व मनाउनु उपयुक्त हुने उनको सुझाव छ।
दशैंमा रातो टीकालाई शुभ साइतको प्रतीकका रूपमा र जमरालाई समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिने गरिन्छ। मान्यजनले टीका र जमरा लगाइदिँदै परिवारका सदस्यलाई सुख, शान्ति, सुस्वास्थ्य, दीर्घायु तथा सफलताको कामना गर्ने परम्परा छ।
विजयादशमीको अवसरमा परिवारका सदस्य, आफन्त तथा नातेदार एकै ठाउँमा भेला हुने र आपसी सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउने चलन छ। काम वा अध्ययनका कारण घरबाट टाढा रहेका व्यक्तिहरू पनि सकेसम्म परिवारसँगै दशैं मनाउन घर फर्किने गर्छन्।
यसरी दशैंको टीका धार्मिक आस्था र परम्परासँगै पारिवारिक एकता, आपसी सम्मान र सामाजिक सद्भावको प्रतीकका रूपमा स्थापित भएको छ।
यस वर्षको विजयादशमीमा टीका लगाउँदा निर्धारित उत्तम साइत, धार्मिक विधि र आफ्नो पारिवारिक परम्परालाई ध्यान दिन सकिन्छ। साइतमा टीका लगाउन सम्भव नभएमा अनावश्यक दुविधा नलिई मान्यजनबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्न सकिने धार्मिक जानकारहरूको भनाइ छ।
