हेटौँडा | हेटौंडा उपमहानगरपालिका–१६ स्थित गैरीगाउँमा वैशाख २० गते घटेको जमिन भासिने घटनापछि खानी तथा भूगर्भ विभागको प्राविधिक टोलीले घटनास्थलको अध्ययन गरी प्रारम्भिक प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेको छ। प्रतिवेदनमा भूगर्भीय कारण र विगतका लापरवाहीले यस्तो घटना घटेको निष्कर्ष निकालिएको छ।
भासिएको जमिनमा ना. ४ च. ४८३३ नम्बरको बोलेरो गाडी पूर्ण रूपमा पुरिएको छ। भाग्यवश चालक र सहचालक भने सुरक्षित रहेका छन्। खानी तथा भूगर्भ विभागका अनुसार घटनास्थल अझै जोखिमपूर्ण अवस्थामा रहेको हुँदा तत्काल गाडी निकाल्ने वा अन्य हलचल नगर्न सिफारिस गरिएको छ।
घटना वैशाख २० गते दिउँसो ३ बजेतिर घटेको हो। बोलेरो गाडी सोही स्थान हुँदै गुडिरहेको अवस्थामा एक्कासि जमिन भासिएको थियो। घटनास्थल हेटौंडा–१६ र हेटौंडा–१७ को सिमानामा पर्ने ठाउँ हो। गाडी जमिनसहित करिब १० मिटर तल भासिएको छ।
उक्त ठाउँमा हाल पानीको सतह सतहमै देखिने गरी धमिलो अवस्थामा बगिरहेको छ, जसमा कालो माटो (सिल्ट) मिसिएको स्पष्ट देखिएको छ। यस्ता लक्षणहरू सिङ्कहोल (Sinkhole) बन्ने संकेत हुन्, जसले अझै ठूलो जमिन भासिने सम्भावना रहन्छ।
खानी तथा भूगर्भ विभागकी महानिर्देशक मोनिका झाले वैशाख ३० गते पत्रकार सम्मेलनमार्फत घटनाको प्रारम्भिक प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेकी हुन्। विभागका अनुसार सो स्थान भौगर्भिक दृष्टिले निकै संवेदनशील छ, जहाँ विगतमा गरिएको अनियोजित बोरिङ तथा भूजल निष्कासनका कारण जमिन मुनि खाली भागहरू बनेका थिए।
भूगर्भविद् डा. नारायण अधिकारीको नेतृत्वमा खटिएको टोलीमा भूगर्भशास्त्री कृष्ण पाण्डे, जलभूगर्भविद् मणि खनाल र प्राविधिक अमर थापा सहभागी थिए। टोलीले पुरानो इन्जिनियरिङ भूगर्भिक नक्सा (२०६२ सालको), स्थल निरीक्षण, ड्रोनबाट खिचिएको तस्बिर, डाटा विश्लेषण र स्थानका स्थानीयसँग अन्तर्वार्ता गरेर प्रतिवेदन तयार पारेको हो।
प्रतिवेदन अनुसार जमिनमुनि रहेको ‘सिल्ट’ (धेरै मसिनो माटो) को मात्रा अत्यधिक भएको र त्यही सिल्ट बोरिङमार्फत पानीसँगै बाहिरिँदा जमिन मुनि खाली ठाउँ (voids) बनेको थियो। केही समयपछि ती खाली ठाउँहरू माथिको जमिनको भार धान्न असमर्थ भएर जमिन भासिएको हो।
यो प्रक्रिया भूगर्भशास्त्रमा ‘Piping’ (पाइपिङ) भनेर चिनिन्छ। पानी बग्ने क्रममा जमिनमुनिका मसिना कणहरू बगाएर लाने हुँदा जमिनको संरचना कमजोर हुन्छ। जब जमिनको माथिल्लो सतहमा भार पर्छ (जस्तै गाडी गुड्दा), त्यसले कमजोर जमिनलाई थिच्छ र खाल्डो पर्छ।
विगतकै चेतावनी: २०६२ को नक्सामा खतरा देखाइएको थियो
खास कुरा के छ भने, खानी तथा भूगर्भ विभागले २०६२ सालमै तयार गरेको इन्जिनियरिङ भूगर्भिक नक्सामा गैरीगाउँ क्षेत्रलाई सम्भावित भूगर्भीय जोखिमयुक्त क्षेत्र भनेर वर्गीकरण गरिएको थियो। तर त्यो सूचनालाई समयमै कार्यान्वयनमा नल्याउँदा आजको अवस्था आएको हो।
भूगर्भविद्हरूका अनुसार यस्तो संवेदनशील क्षेत्रमा जलनिकासी र बोरिङ गर्नुअघि विस्तृत भूगर्भ अध्ययन अनिवार्य हुनु आवश्यक थियो। तर त्यसविना नै केही वर्षअघि निजी प्रयोजनका लागि बोरिङ गरिएको थियो, जसले आजको अवस्था निम्त्यायो।
हेटौँडा उपमहानगरपालिका प्रमुख मीनाकुमारी लामाले घटनाको तुरुन्तै स्थलगत निरीक्षण गरेकी थिइन्। घटनास्थल निजी व्यक्तिको जग्गा भए पनि सार्वजनिक सुरक्षा तथा वैज्ञानिक प्रतिवेदनको आधारमा मात्र कुनै निर्णय हुने उनले बताएकी छन्।
महानगरपालिकाले हाल घटनास्थलमा नागरिक प्रवेश निषेध गर्ने गरी सुरक्षा व्यवस्थापन गरेको छ। साथै, गाडीको खोज र उद्धार कार्य तत्काल नगर्न र विभागको निर्देशन अनुसार मात्र आगामी कार्य अगाडि बढाउने निर्णय गरिएको छ।
खानी तथा भूगर्भ विभागले यो घटनालाई गम्भीर चेतावनीका रूपमा लिन आग्रह गरेको छ। वैज्ञानिकहरूले भूगर्भीय जोखिम भएका क्षेत्रमा योजना, विकास निर्माण, पानीको उपयोग र घर निर्माण गर्दा पूर्वभौगर्भिक अध्ययन अनिवार्य बनाउनुपर्ने सुझाव दिएका छन्।
खानी तथा भूगर्भ विभागकी महानिर्देशक झाले भनिन्—“हामीले विगतमा नै जोखिम औँल्याएका थियौँ, तर त्यो सूचना लागू भएन। अब यस्तो संवेदनशील क्षेत्रमा पूर्वतयारी र वैज्ञानिक प्रक्रिया अनिवार्य गर्नु अत्यावश्यक छ।”
गैरीगाउँको जमिन भासिने घटना केवल एक सडक दुर्घटना होइन। यो वैज्ञानिक चेतावनीलाई बेवास्ता गर्दा के कस्तो दुर्घटना हुनसक्छ भन्ने प्रत्यक्ष उदाहरण हो। भविष्यमा यस्ता घटनाबाट बच्न स्थानीय सरकार, प्राविधिक निकाय र आम नागरिक सबैले सजगता अपनाउनु जरुरी छ।
